De discriminatietoets wordt niet verplicht gesteld voor overheidsorganisaties. Dat heeft binnenlandminister Pieter Heerma bekendgemaakt. De toets is in een half jaar tijd door zo'n veertig organisaties gebruikt.
Om een nieuw toeslagenschandaal te voorkomen, heeft de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme de zogenoemde Discriminatietoets ontwikkeld. Overheidsinstanties en uitvoeringsorganisaties kunnen zichzelf daarmee doorlichten op het gebied van discriminatie en etnisch profileren. Een half jaar na de officiële lancering zijn zo'n veertig organisaties aan de slag gegaan met de Discriminatietoets.
"We zien dat discriminatie wijdverbreid en diep verankerd is in Nederland", zegt Joyce Sylvester, de voorzitter van de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme. "Iedereen die het wil zien, heeft direct of indirect te maken met institutioneel racisme en discriminatie. Als aanpassingen in het beleid vooraf worden gedaan, kan dat de samenleving miljarden schelen."
De toets is geschikt voor honderden overheidsorganen, zoals gemeenten, politie, de rechtspraak, de Eerste en Tweede Kamer en het gevangeniswezen. Het lijkt meer op een proces dan op een toets, waarbij een heel team een onderdeel van de werkwijze doorlicht op discriminatie en racisme. De toets is in het leven geroepen naar aanleiding van het toeslagenschandaal, waarbij tienduizenden mensen slachtoffer werden van discriminerend beleid van de Belastingdienst.
Soms is beleid op papier niet discriminerend, maar bestaan er in de praktijk heel andere patronen. "Het kan gaan om vooroordelen die mensen ontwikkelen in het werk zelf", zegt Sylvester. "Veel dienstverleners staan door gebrek aan tijd en middelen onder enorme druk. We weten uit onderzoek dat ons brein dan anders werkt en dat we dan eerder geneigd zijn cognitieve fouten te maken."
"Vaak zit uitsluiting niet in slechte bedoelingen, maar in patronen, aannames en procedures", zegt de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme (NCDR) in een schriftelijke reactie. "Een algoritme dat scheef selecteert, een formulier dat mensen onterecht uitsluit of een werkwijze die onbewust bevoordeelt. Dát zijn de subtiele vormen van institutionele discriminatie die deze toets zichtbaar maakt."
Sylvester prijst de veertig organisaties die zich al hebben gemeld, zoals de douane, het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (CBR), ING en de Raad voor de Kinderbescherming. "Maar daarmee zijn we er nog lang niet." Met Dienst Toeslagen lopen nog gesprekken. "Daar is zeker bereidheid."
De gemeente Arnhem deed mee met de pilotfase en heeft de adressencontrole van inwoners aangepast. Arnhem heeft onlangs een tweede discriminatietoets doorlopen bij een andere beleidstak en gaat de komende tijd meerdere afdelingen langs.
Toch zijn er ook kanten van de overheid waar het nog stil blijft, vindt Sylvester. "Ik denk bijvoorbeeld aan de politie, rechters, het gevangeniswezen en de reclassering." Een politiewoordvoerder laat weten dat de politie nog "in de onderzoekende fase" zit. "Het is niet zo dat we niet willen meewerken."
Reclassering Nederland laat weten zélf bezig te zijn met een diversiteits- en inclusietraject. "Als de toets hierin past of aanvulling biedt, zullen we die op termijn zeker gebruiken. Wat wij ervan weten, lijkt het ons een mooi middel", zegt een woordvoerder van de stichting. De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) heeft nog niet gereageerd op vragen van NU.nl hierover.
Als het aan de NCDR ligt, wordt de toets verplicht voor overheidsorganisaties. "Zeker rechtsstatelijke organisaties hebben een extra voorbeeldfunctie hierin. Zij normeren anderen. Dan moet je zelf van onbesproken gedrag zijn en je dus ook aan artikel 1 van de Grondwet houden."
"In Angelsaksische landen om ons heen moeten overheden zichzelf wel verplicht doorlichten op discriminatie en racisme", voegt Sylvester toe. Maar minister Heerma wil de Discriminatietoets niet verplichten. "De toets is er net en ik vind het belangrijk om eerst ervaring op te doen met het instrument", schrijft hij in een brief aan de Tweede Kamer.
"Daarnaast is de Discriminatietoets het effectiefst en betekenisvolst wanneer organisaties bewust tijd vrijmaken voor de kritische zelfreflectie die wordt gevraagd. Bij een verplichte afvinklijst gaat het lerende effect mogelijk verloren." Verder zijn er organisaties die zelf al een manier hebben ontwikkeld om discriminatie uit het beleid te halen, beweert Heerma.
"Nu duidelijk wordt dat Heerma het instrument niet wil verplichten, rijst de vraag op hoe de motie Van Nispen (oud-Kamerlid Michiel van Nispen, red.) uitgevoerd gaat worden", zegt Sylvester. In de aangenomen motie uit 2025 staat dat de regering ervoor moet zorgen dat publieke dienstverleners de Discriminatietoets gebruiken.
De Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme is in 2022 op verzoek van de Tweede Kamer in het leven geroepen. In de officiële opdracht staat dat "de staatscommissie in ieder geval een brede doorlichting op discriminatie en etnisch profileren uitvoert van de werkwijze en organisatiecultuur van alle (semi)overheidsinstanties en uitvoeringsinstantie". De commissie houdt voor de zomer op te bestaan, omdat de afgesproken termijn er dan op zit.
Het ministerie van Binnenlandse Zaken heeft geld vrijgemaakt tot halverwege 2030 om organisaties te helpen met de Discriminatietoets. Het gaat om zo'n 4 miljoen euro in totaal, uitgesmeerd over de tussenliggende jaren. De bedoeling is dat mensen in alle organisaties bekend raken met de Discriminatietoets, zodat ze de toets vanaf medio 2030 zelf kunnen uitvoeren.
Source: Nu.nl algemeen