De oorlog arriveert op het filmfestival van Cannes, met een Russische en een Belgische film. In Minotaur laat Andrej Zvjagintsev aan de hand van een welgesteld Russisch gezin zien waartoe een mens in staat is. Coward toont een weinig vertelde geschiedenis: die van toneel aan het front in de Eerste Wereldoorlog.
is filmredacteur van de Volkskrant.
Het is een klein mirakel: Andrej Zvjagintsev op de rode loper in Cannes. De Russische filmmaker wandelt kalmpjes langs de haag van fotografen, geflankeerd door zijn acteurs, op weg naar de wereldpremière van zijn eerste speelfilm in bijna tien jaar tijd.
We kunnen het over die film hebben: Minotaur, een klap in het gezicht van het huidige Rusland. Een politieke thriller over een rijk Russisch gezin tijdens de begindagen van de invasie van Oekraïne. De film is opgenomen in Letland, want zoiets draaien in Rusland is uitgesloten, en meteen na de eerste vertoningen benoemd tot de voornaamste kanshebber voor de Gouden Palm – de hoogste onderscheiding van het festival. Al zijn daar nog niet alle kaarten geschud; er resteren nog wat premières voor de jury vrijdag in beraad gaat.
Maar het wonder van Zvjagintsev, de grootste Russische cineast van zijn tijd, betreft allereerst diens fysieke wederopstanding. De 62-jarige geboren Siberiër reageerde in 2021 hevig op zijn Sputnik-vaccinatie tegen corona, waarna hij in het ziekenhuis in Moskou een infectie opliep en zijn longfunctie voor 90 procent uitviel. Nadat hij veertig dagen in een kunstmatig coma was gehouden, revalideerde de regisseur een jaar lang in een Duits ziekenhuis. Sindsdien woont hij in Parijs, in zelfverkozen ballingschap.
‘Geen vragen in het Russisch’, gebiedt de tolk voorafgaand aan de persconferentie in het Franse festivalpaleis. Hij zal alle vragen vertalen voor de regisseur. De eerste: is het moeilijker om een film te maken over Rusland als je je geografisch op afstand bevindt?
‘Ik verliet mijn land zes jaar geleden’, antwoordt Zvjagintsev. ‘Dat is een feit. Maar ik heb er zestig jaar geleefd. Ik weet hoe Russen denken, hoe ze reageren. En ik weet ook wel iets van corruptie: ik ben bekend met alle aspecten ervan.’
Minotaur, zonder enige Russische staatssteun tot stand gekomen, is losjes gebaseerd op La femme infidèle uit 1969. Die erotische thriller van Claude Chabrol kreeg een kwarteeuw geleden al eens een Amerikaanse remake als Unfaithful, met in de hoofdrol onder anderen Richard Gere. De film gaat over een man die zijn vrouw verdenkt van overspel, waarna de zaken drastisch uit de hand lopen. Ogenschijnlijk heeft die man in de film van Zvjagintsev het goed voor elkaar, met zijn eigen bedrijf in een Russische provinciestad, luxe datsja, trofeevrouw en zoontje. Maar die vrouw is hem zat. En de burgemeester gebiedt de lokale ondernemers personeel door te sluizen voor de dienstplicht en mobilisatie, om te voldoen aan de vanuit Moskou opgelegde quota, benodigd voor de aanval op Oekraïne. Maar hoe doe je dat zonder je beste personeel te verliezen, dat vanwege de mobilisatie toch al het land ontvlucht?
‘Het is misschien moeilijk te geloven, maar het idee om de film van Chabrol te bewerken had ik al in 2017, toen de oorlog nog ver weg was. Ik wist dat ik het verhaal van het gezin in een Russische context kon plaatsen. Een week nadat we in 2022 de contracten voor onze adaptatie hadden getekend, vond de mobilisatie in Rusland plaats. Dat moest in de film: ik geloof dat het lot dit dicteerde.’
In Minotaur blijkt de mens, eenmaal onder druk gezet, tot van alles in staat. En ontspringt de beter gesitueerde Rus de dans, terwijl de lagere klassen worden geronseld als kanonnen- of dronevoer. We zien een vol tanks geladen trein voorbijrijden. En volgen de werving van een groep nieuwe Russische soldaten, die na de nationalistische peptalk van een legerofficier per bus naar het front wordt gevoerd.
Zvjagintsev knalde in 2003 de filmwereld binnen met The Return, zijn in Venetië prompt met de Gouden Leeuw bekroonde debuut waarin een vader zich voor het eerst sinds tijden weer meldt in het leven van zijn twee zoontjes.
Hij kwam in eigen land onder vuur te liggen vanwege Leviathan, zijn in Cannes met de prijs voor het beste scenario geëerde drama uit 2014 over een koppige Russische automonteur die in conflict raakt met een corrupte en drankzuchtige burgemeester. De film beledigde de ‘echte Russen’, vond de toenmalige Russische minister van cultuur en vertrouweling van Poetin Vladimir Medinsky. Toch werd Leviathan gekozen als de officiële Russische Oscarinzending, én genomineerd.
Nadat de in eigen land verboden films van Iraanse filmmakers als Mohammad Rasoulof en Jafar Panahi ‘geadopteerd’ werden door Duitsland en Frankrijk, om zo alsnog ingezonden en genomineerd te kunnen worden, heeft de Academy dit jaar de regels voor de landencategorie aangepast. Voortaan kwalificeert een film zich automatisch bij de winst op een van de grote filmfestivals; zo zou een zegetocht in Cannes het Rusland-kritische Minotaur alsnog naar de Oscars kunnen voeren.
Moeizame relaties tussen man, vrouw en de kinderen zijn een terugkerend thema in het werk van Zvjagintsev. ‘Wat kan ik zeggen? Het schrijven – of bedenken – van een film is iets als ademen, dat gaat ook onbewust. Maar voor mij vormt het gezin de ideale arena om te laten zien waarom mensen bepaalde keuzes maken in hun leven. Het gezin is een veldslag, als het om familie gaat, ben je naakt.’
Het is een andere oorlog, die in Coward. Maar ook het historische drama van de Vlaming Lukas Dhont toont hoe een land omgaat met ‘kanonnenvoer’. Over de boerenzoon Pierre gaat het, een jonge Belgische soldaat (rol van debutant Emmanuel Macchia) die begin vorige eeuw als groentje aan het front arriveert tijdens de Eerste Wereldoorlog.
Er zijn legio films gemaakt over de massaslachtingen van de eerste ‘moderne’ oorlog; in 2022 nog de epische nieuwe verfilming van de klassieke oorlogsroman Im Westen nichts Neues (All Quiet on the Western Front). Maar Dhont richt zich op een minder ontgonnen gebied: het ‘vermaak’ voor de troepen vlak achter het front, waar soldaten per toerbeurt werden ingekwartierd bij de toneelafdeling. Om de troepen even af te leiden van de dagelijkse ellende, met dans en verkleedacts, inclusief de nodige travestie.
De 34-jarige filmmaker uit Gent zit op een dakterras in Cannes, de dag voor de wereldpremière van zijn film, die ook meedingt naar de Palm. Zou hij Coward omschrijven als een oorlogsfilm? ‘Eerder als een film die zich afspeelt in de oorlog. En zeker communiceert met het genre, maar tegelijkertijd veel van de oorlogsfilms op zijn kop zet.
‘Ik heb een vrij complexe relatie opgebouwd met het genre. Er zijn natuurlijk enkele fantastische films: ik denk dan meteen aan La grande illusion van Renoir of Fear and Desire van Kubrick. Maar de waarde van personages in oorlogsfilms, die bijna altijd mannelijk zijn, wordt vaak afgemeten aan hun mogelijkheid om te doden, om te vernielen. Voor het hogere doel, zogezegd. Mij gaf dat een licht gevoel van schaamte, als opgroeiende jongen, omdat ik niet wist of ik capabel zou zijn. Of ik, in de termen van de oorlogsfilm, een held kon zijn.’
Het is de derde speelfilm van de cineast, die in Cannes de Grand Prix (ook wel de tweede prijs) won met zijn later ook voor een Oscar genomineerde tedere drama Close, over de eenzijdig opgezegde vriendschap tussen twee jonge jongens. Als Belgisch-Nederlandse-Franse coproductie is Coward de enige titel in de competitie van Cannes met wat Nederlandse inbreng.
Producent Topkapi Films uit Amsterdam was ook betrokken bij de Dhonts eerdere speelfilms. ‘Samen met mijn broer (hoofdproducent Michiel Dhont, red.) zorgde die ervoor dat het mogelijk was om ook echt in West-Vlaanderen te draaien. Dat voelde voor mij als iets spiritueels: de plek waar al die jonge mannen zijn gestorven. Ook hadden we een fantastische Nederlandse chef make-up, Evalotte Oosterop. Heel inventief: ze gebruikte kersen om de wangen roze te schminken, zo deden ze dat ook echt in de oorlog. En tegelijkertijd moest ze ook wonden aanbrengen, want er zit ook veel geweld in de film.’
Dan is er nog cameraman Frank van den Eeden, die zijn carrière vooral opbouwde in België. ‘Ach, dat vergeet ik: Frank is óók Nederlands. Ik hou van Frank.’
Het idee voor zijn film ontstond toen Dhont een reeks amateurfoto’s zag van Belgische soldaten die optraden vlak achter de frontlinie. ‘Het verbaasde me enorm, ook omdat sommige van die soldaten op de foto’s vrouwen speelden, met vrouwelijke kostuums. Voor mij was er iets ongelooflijk moderns aan die beelden. Een groep jonge mannen die eigenlijk alles aan gevoel moet onderdrukken om in de oorlog te doen wat ze moeten doen. En op een podium van oude munitiekisten toch een manier vond om allerlei emoties uit te drukken. Hoe we kunst maken om te overleven.’
Minotaur en Coward worden later dit jaar uitgebracht in de Nederlandse bioscoop. Zaterdagavond wordt bekend of de films in Cannes in de prijzen zijn gevallen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant