Recente kabinetten beloofden meer dan ze waarmaakten. Oplossingen voor maatschappelijke problemen blijven daardoor uit, ten koste van toekomstige generaties, concludeert de Algemene Rekenkamer op Verantwoordingsdag.
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over financiën en landbouw.
‘Veel doelen die de Rijksoverheid voor de korte termijn had gesteld, zijn in 2025 niet gehaald. Veel langetermijndoelen zijn uit zicht. Onder meer op het gebied van wonen, strafrecht, economie en een gezonde leefomgeving belooft de overheid meer dan ze kan waarmaken. De rekening wordt bij volgende generaties gelegd.’
De eerste alinea van het persbericht van de Algemene Rekenkamer gaat er met gestrekt been in. De controleur van de rijksuitgaven fileert elk jaar het financiële jaarverslag van de Rijksoverheid op de derde woensdag in mei. Dat levert bijna altijd een kritisch rapport op, maar dit jaar is de hoofdconclusie nog negatiever dan gebruikelijk.
Vrij vertaald komt die erop neer dat de recentste kabinetten veel beloven, maar weinig doen. ‘Ik heb het gevoel dat Nederland stil is blijven staan’, zei Rekenkamer-president Pieter Duisenberg bij de aanbieding van zijn rapport in de Tweede Kamer. ‘Over 2025 zien we een opvallend gebrek aan vooruitgang.’
De Rekenkamer noemt specifiek de klimaatdoelen, de stikstofcrisis en de Europese richtlijn voor waterkwaliteit. Hoewel kabinet na kabinet in het afgelopen decennium bezwoer deze doelen serieus te nemen, ‘is de stikstofproblematiek niet opgelost en is de afgesproken CO2-afname voor 2030 met het huidige beleid inmiddels buiten bereik’.
Ook het tempo van de woningbouw blijft ver achter bij de gedane politieke beloften. ‘De minister voor Volkshuisvesting bouwde in vier jaar tijd 17.665 flexwoningen, terwijl haar doel was er 15.000 per jaar te bouwen’, schrijft de Rekenkamer. Verder: ‘Lange wachtlijsten in de strafrechtketen zijn niet verminderd. De concurrentiepositie (van Nederland, red.) is verzwakt. Daarnaast zijn er terreinen waar het überhaupt aan realistische, concrete doelen ontbreekt.’
Een groot deel van dit falen is terug te voeren op de bedrijfsvoering van het Rijk. Die is niet op orde, stelt de Rekenkamer. Er is een gebrek aan coördinatie bij problemen die onder verantwoordelijkheid van meerdere ministeries vallen, onder meer op het gebied van (cyber)veiligheid. De beveiliging van militaire objecten, waar de Rekenkamer vorig jaar al kritiek op leverde, schiet nog steeds tekort.
Een andere oorzaak van het gebrek aan probleemoplossend vermogen stipt de Rekenkamer slechts indirect aan: de verlammende politieke cultuur in kabinet en parlement. Opnieuw bekritiseert het Hoge College van Staat het oerwoud aan ondoelmatige, geldverspillende fiscale regelingen die het belastingstelsel nodeloos complex maken. Die negatief geëvalueerde arrangementen kosten de schatkist 85 miljard euro per jaar.
Onder meer de hypotheekrenteaftrek (ruim 11 miljard per jaar), de landbouwvrijstelling (200 miljoen per jaar) en de bedrijfsopvolgingsregeling (740 miljoen) vallen in die categorie. Maar ze worden niet afgeschaft, omdat politieke partijen hun achterban (respectievelijk huizenbezitters, boeren en ondernemers) niet tegen het hoofd willen stoten. De adviezen van de Rekenkamer en vele andere adviseurs worden niet opgevolgd, omdat daarvoor de politieke wil ontbreekt.
Kabinetten en coalities zijn ook steeds vaker intern verdeeld en daardoor instabiel. Zulke kabinetten kunnen moeilijk knopen doorhakken, want er is altijd wel een coalitiepartner die dwarsligt. Het huidige minderheidskabinet moet voor belangrijke besluiten ook nog steun vinden in beide Kamers.
In die context hebben de jaarlijkse reprimandes van de Rekenkamer weinig effect. Duisenberg riep de Tweede Kamer woensdag op ‘moedige besluiten’ te nemen. Dat betekent nú kiezen voor noodzakelijke, maar pijnlijke maatregelen, die de overheid op den duur tientallen miljarden euro’s per jaar besparen. ‘Doelen mogen niet verloren gaan in stapels papier, wollige woorden en lange debatten.’
Knelpunt 1: aankopen Defensie
Het ministerie van Defensie geeft momenteel veel geld uit aan nieuw materieel, zoals Leopardtanks, pantserwagens en drones. De Rekenkamer constateert dat het ministerie hierbij geregeld de aanbestedingsregels negeert. Afwijken mag, maar alleen met een goede onderbouwing, en die levert Defensie er te vaak niet bij. Hierdoor is niet zeker of de defensiemiljarden rechtmatig worden besteed. De Rekenkamer laakt ook het ontbreken van controles op fraude en corruptie. De ervaring met de mondkapjesaffaire tijdens de coronapandemie leert dat het risico op malversaties groeit als de overheid in korte tijd, en onder hoge druk, veel geld uitgeeft. Defensieminister Dilan Yesilgöz heeft in een reactie laten weten dat ze het niet eens is met de kritiek van de Rekenkamer op haar inkoopbeleid.
Knelpunt 2: lange wachttijden strafrecht
Slachtoffers en verdachten moeten veel te lang wachten voordat hun zaak voor de rechter komt. Rechtbanken en het Openbaar Ministerie overschrijden constant hun eigen normtermijnen, vooral in jeugd- en zedenzaken. Minderjarige verdachten moeten soms anderhalf jaar wachten op een vonnis. De minister van Justitie stelde vorig jaar een verbeterplan op, maar de Rekenkamer vindt dat plan ontoereikend. Het mist onder andere een oorzakenanalyse en maatregelen met concrete doelen.
Knelpunt 3: regelgeving bestrijdingsmiddelen deugt niet
Het gebruik van bestrijdingsmiddelen in de landbouw is niet of moeilijk te controleren als gevolg van ondeugdelijke regelgeving, stelt de Rekenkamer. De helft van de ‘belangrijke’ regels op dit terrein is oncontroleerbaar. Die regelgeving en het toezicht op de naleving bieden dan ook geen zekerheid over een juist en veilig gebruik van deze middelen, met alle risico’s voor volksgezondheid en milieu van dien. ‘De naleving is waarschijnlijk lager dan aan de Tweede Kamer wordt gemeld’, is de conclusie. Hierbij moet in aanmerking worden genomen dat de rapportages van toezichthouder NVWA al consequent spreken van beroerde naleving door agrariërs. Volgens de Rekenkamer is de toestand dus waarschijnlijk nog een graadje erger dan uit de NVWA-rapporten blijkt.
Luister ook naar onze politieke podcast ‘De Kamer van Klok’:
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant