Extremisten die maatschappelijke onvrede naar hun hand proberen te zetten: het gebeurt nu in Loosdrecht, maar in Duitsland kennen ze dit fenomeen al langer. Het is moeilijk te bestrijden, zegt socioloog Matthias Quent, maar het kan wel. ‘Het middenveld moet opstaan: vakbonden, kerken, burgerbewegingen.’
is correspondent Duitsland van de Volkskrant. Hij woont in Berlijn.
In Nederland groeit de zorg over de extreemrechtse beïnvloeding van protesten tegen asielzoekerscentra. In Loosdrecht liepen gewone burgers zij aan zij met Defend Netherlands, een extreemrechtse beweging waarvan een aantal leden zich bedient van fascistische symbolen.
De AIVD onderzoekt of er rond Loosdrecht sprake was van ‘georganiseerd geweld’. De vraag waar beleidsmakers mee worstelen: hoe kan worden voorkomen dat extreemrechts de maatschappelijke onvrede uitbuit, zijn gedachtegoed salonfähig maakt en zo de democratie ondermijnt?
In Duitsland leeft die zorg al langer. Er is zelfs een woord voor: Anschlussfähigkeit, aansluitingsvermogen. ‘Elke crisis kan daarvoor worden aangewend’, zegt socioloog Matthias Quent, verbonden aan de Ernst-Abbe-Hochschule Jena en Duitslands bekendste autoriteit op het fenomeen.
‘We zagen het hier in 2015 met de vluchtelingencrisis, in 2020 met corona, daarna met de Oekraïne-oorlog. Telkens lopen dezelfde mensen voorop in protesten: extremisten die spanningen willen uitbuiten. De ene keer met spandoeken tegen coronapolitiek, dan weer met slogans tegen migratie, vervolgens met Russische vlaggen.’
Wat is Anschlussfähigkeit en hoe spelen extremisten daarop in?
‘Begin jaren negentig zagen we in Duitsland al hoe rechtsextremisten asielzoekers aanvielen, terwijl gewone mensen erbij stonden te klappen. De ‘radicale flank’ van de protestbewegingen, zoals het in de wetenschap heet, heeft het vermogen om het politieke midden haar richting op te bewegen door militante tactieken in te zetten.’
U lachte toen ik net het woord aansluitingsvermogen noemde. Waarom?
‘Omdat ik het er met een collega over had. Hij vindt de term te passief. Beter is instemmingsvermogen: extremisten proberen gewone mensen in te laten stemmen met gewelddadige tactieken. Vaak lukt dat. We hopen dat gewone mensen die geweld zien zich ervan afkeren, maar in de praktijk loopt het vaak anders. Dan zegt men: ze zijn wel gewelddadig, maar ze doen tenminste wat.
‘Waar dit toe kan leiden, hebben we in de VS gezien met de aanval op het Capitool. Die schrok mensen helemaal niet af. Integendeel: uiteindelijk werd uiterst rechts in de VS mainstream.’
In 2021 stelde de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst dat rechtsextremisten de coronaprotesten gebruikten om hun ‘Anschlussfähigheit’ in de maatschappij te testen. In deelstaat Saksen liepen rechtsextremisten, onder wie bekende neonazi’s, zij aan zij met gewone burgers. Zien we nu iets vergelijkbaars in Nederland?
‘Absoluut.’
Wat kan de staat doen tegen een groepje extremisten dat de controle grijpt over een grotere groep burgers met oprechte zorgen, zeker als een van die hoofdzorgen is dat de overheid niet naar ze luistert?
‘Dat is heel moeilijk. De staat riskeert met repressie dat ze meer solidariteit met de betogers oproept. Dat zag je in Saksen in 2021, waar de zeer extremistische beweging Freie Sachsen beelden van politie-ingrijpen succesvol inzette om sympathie te genereren. Anderzijds verliest een staat legitimiteit als het criminelen onbestraft laat, als de staat niet laat zien iedereen te beschermen, ook minderheden of asielzoekers.
‘Idealiter staan maatschappelijke actoren op, zodat het tegengeluid niet alleen van boven komt maar ook van onder: van vakbonden, burgerverenigingen, sportclubs, studentenbewegingen, lokale politici, kerken en andere religieuze instellingen.
‘Tijdens de coronacrisis zagen we dat in het zuiden van Duitsland, waar het middenveld sterk ontwikkeld is. Daar zijn ook extremisten die zich in de protesten probeerden te mengen, maar ze kregen het niet voor elkaar.’
Is het mogelijk om de sleutelfiguren te identificeren en eruit te vissen?
‘Dat is een criminalistische manier van denken. We hebben een georganiseerd netwerk, we halen de belangrijkste spelers eruit en dan stort de boel in. Maar een sociale beweging werkt zo niet. Het is vaak spontaan. Natuurlijk zijn er georganiseerde groepen, maar die treffen elkaar doorgaans niet heimelijk. De organisatie gebeurt deels in het openbaar, bijvoorbeeld via Telegram en andere sociale media. Of er geweld volgt, hangt af van de omstandigheden: zijn er tegenbetogers, treedt de politie op?’
Welke rol spelen nationale politici in dit spanningsveld?
‘Zij moeten geen sympathie tonen voor ondemocratische doelstellingen, maar eerlijk zijn. Een democratisch politicus kan niet alle vluchtelingen tegenhouden of deporteren, asielzoekers moeten ergens worden ondergebracht.
‘Je creëert misschien wat rust op korte termijn als je zegt: ‘We begrijpen jullie zorgen, maar hou alsjeblieft op met stenen gooien.’ Maar als je de ideologische motieven van de extremisten onder de betogers onbesproken laat, dan legitimeer je ze. Op de lange termijn zullen extremisten dan zeggen: zelfs mainstream politici zijn het met ons eens, maar ze doen niks!
‘Valse beloften leiden tot teleurstelling. Die kan makkelijk worden uitgebuit voor radicalisering.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant