Probeer de bureaucratie van een (ver) land maar eens in beeld te vangen. Voordat je toestemming hebt voor een foto van een eenvoudige functionaris achter een bureau... Maar fotograaf Jan Banning had daar zo zijn trucs voor.
is redacteur van de Volkskrant.
Wie weleens landen bezocht waar functionarissen visitekaartjes serveren met gouden letters, weet dat er werelden kunnen opengaan als je ergens bestoft en bezweet aankomt. Wie onder het stof zit, die had geen auto met chauffeur, die kwam lopen, zo iemand kan nooit belangrijk zijn. Met zo iemand kun je rustig vrij praten.
Begin deze eeuw maakten fotograaf Jan Banning en tekstschrijver Will Tinnemans hun opwachting in het administratieve hoofdkwartier van India’s armste deelstaat Bihar. De hoogste functionaris bekeek hen en concludeerde dat belángrijke buitenlanders naar Holly- of Bollywoodsterren gaan, niet naar doodgewone kantoorklerken in Bihar. Met de retorische vraag ‘What harm can these people do to the image of Bihar?’ stelde hij ondergeschikten gerust.
Ergens in de dagen daarna maakte Jan Banning een van de meest iconische beelden uit zijn loopbaan. Het ging de afgelopen decennia de wereld over, het hing op tentoonstellingen in tientallen musea op vijf continenten, het werd in zoveel landen gebruikt dat het bij de eerste beelden hoort die Google serveert op de zoekterm ‘India bureaucracy’.
Zeg gerust dat ‘die vrouwelijke beambte uit Bihar’ de personificatie werd van Bureaucratics. Haar sjaal heeft dezelfde kleur blauw als haar sjofele bureau, achter haar staan kasten, en op die kasten ligt papierwerk dat, nu ja, niet meer in de kasten past, papierwerk in een toestand die wat zegt over die van Bihar. Ze keert terug op de cover van Bureaucratics Revisited, een nieuw fotoboek waarmee Banning deze illustere serie een vervolg geeft.
Gedaantes van bureaucratie kunnen wereldwijd flink verschillen, maar illustratief zijn ze bijna altijd. Weinig leert je meer over een cultuurgebied, een politiek systeem of een maatschappijvorm dan wat je daar overkomt in ‘de bureaucratie’. Over ‘bureaucratie’ gaan mensen overal ter wereld los, op fotografen oefent ‘bureaucratie’ historisch weinig aantrekkingskracht uit. Als bureaucratieën ergens niet om bekendstaan, dan om hun aanlokkelijke taferelen.
Bureaucratics ontstond vanuit het idee dat portretten van bureaucraten in hun natuurlijke habitat boekdelen kunnen preken. Maar zie maar eens tot die habitat door te dringen. Wie bureaucratie wil vastleggen, krijgt met bureaucratie te maken. Wie een bureaucratie van binnen wil zien, kan zich opmaken voor honderden uren voorwerk, tot aan het bureau van de hoogste bureaubaas. Nog iets: hoe minder democratisch een land is, hoe meer functionarissen streven naar controle over wat vreemdelingen te zien krijgen, in de vorm van instructies als: ‘Zorg dat één bureau wordt opgeruimd, schoongemaakt en voorzien dat van een beeldscherm!’
Om te voorkomen dat ze rechtstreeks naar propagandaburelen werden geleid, ontwikkelden Banning en Tinnemans een methode waarin ze onaangekondigd acte de présence gaven. Het werkte overal ter wereld, behalve in de Volksrepubliek China. Daar werden ze getrakteerd op een eindeloos lang programma vol showroompraat en showroomburelen. Nagenoeg al zijn Chinese beelden maakte Banning in de schaarse onbewaakte momenten dat het Tinnemans lukte de aandacht van propagandafunctionarissen af te leiden.
Bureaucratie mag het gezicht zijn van staatsmacht, het is evengoed vaak het gezicht van ‘staatsonmacht’. Hoe groter die onmacht, hoe erbarmelijker de werkomstandigheden, hoe liever autoriteiten die voor de wereld verbergen. Voor je het weet zien pottenkijkers smeergeld liggen, of betalingen in natura, vaak in de vorm van tassen vol etenswaren.
Bureaucraten aller landen mogen hun werk doen in volstrekt ongelijke omstandigheden, door Jan Banning werden ze allemaal volstrekt gelijk behandeld. Of ze nu in luxekantoren met airco vertoefden of in bouwvallen zonder elektriciteit, de vorm waarin hij hen vastlegde was steeds dezelfde.
‘Het oog van een artiest, het hart van een anarchist en de geest van een historicus’, vat Banning zijn insteek samen. Bureaucratics Revisited bevat alle klassieke beelden uit de oorspronkelijke serie, en nieuwe beelden van burelen uit onder meer Colombia, Oeganda en Italië. Banning draagt het op aan zijn oude reisgenoot Will Tinnemans, die in 2014 overleed.
De expositie Bureaucratics Revisited is van 30 mei tot 27 juni 2026 te zien in Galerie Fontana in Amsterdam. Het gelijknamige boek (€ 95) is te bestellen via janbanning.com/books.
Dit is een artikel uit Volkskrant Magazine. Wilt u alle verhalen, columns en rubrieken uit het nieuwste nummer lezen? Dat kan hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant