Kan kunst bijdragen aan het verzachten van polarisatie? De Duits-Iraanse illustrator en animator Raman Djafari doet een poging met kleurrijke fantasiewerelden.
schrijft voor de Volkskrant over theater en podcasts.
Het werk van Raman Djafari (32) is vaak surreëel, maar in de Berlijnse wijk Prenzlauer Berg blijkt vandaag dat de illustrator en animator ook gewoon inspiratie put uit de alledaagse realiteit. Wijzend naar een raam aan de overkant van de straat waar de zon door de bladeren van een boom valt: ‘Mooi hè. Hier maak ik een mentale notitie van, dan wordt het later misschien deel van een animatie.’
In Djafari’s videoclips voor artiesten als de Britse bands Squid en Coldplay schitteren kleurrijke fantasiewerelden vol magische elementen. Het zijn sfeervolle, dromerige omgevingen met menselijke en niet-menselijke figuren zoals vliegende zeemeerminnen of wezens met hoorns op het voorhoofd; zachtaardige, sympathieke en ook gewoon coole personages. Door de harmonieuze kleuren en de vloeiende vormen lijken ze zich één te voelen met hun omgeving.
De videoclip van Cold Heart (Pnau remix) van supersterren Dua Lipa en Elton John uit 2021 is vooral vrolijk en verleidelijk – hoe leuk zou het zijn als je mee zou kunnen dansen met de vier swingende mensfiguren die getooid zijn in geweldige jarenzeventigoutfits? Getekende versies van Dua Lipa in een glitterpak en Elton John met een stervormige zonnebril op gidsen je als een soort disco-elfen door wondere werelden vol vissen met vleugels en knipperende, rode bloemen.
Dat die boom nu zo in het oog springt, is wel te begrijpen. Licht is een belangrijk element in Djafari’s werk; het lijkt alsof er in alle video’s sfeervolle lampen aanstaan die een zachte, betoverende gloed verspreiden. Misschien is dat lichtgebruik wel een van de redenen waarom verschillende tekenstijlen goed samenkomen. ‘Ik werk zowel met 2D- als 3D-animaties, maar ik belicht alle elementen op dezelfde manier.’ Zo zijn Dua Lipa en Elton John in de eerdergenoemde video wat plattere 2D-figuren die zijn opgebouwd uit gekleurde vlakken, en zijn de vier dansers veel realistischer en ruimtelijker vanwege hun 3D-stijl. Maar aan het eind danst het bonte gezelschap samen.
Djafari, die als non-binaire kunstenaar de voornaamwoorden die en diens gebruikt, begon al vroeg met tekenen. ‘Ik hield van de gefantaseerde werelden van spellen, cartoons of anime, en wilde mijn eigen realiteiten bouwen.’
Dat diens vader uit Iran was gevlucht, kan er ook aan hebben bijgedragen dat Djafari een thuis probeerde te zoeken in fantasie. ‘Migratie kan onverwerkt trauma veroorzaken dat je als kind niet helemaal kunt begrijpen, omdat je ouders zelf ook nog niet begrijpen wat ze hebben meegemaakt.
‘Ik voelde me vaak alleen en niet helemaal gezien.’ Door personages te bedenken en werelden te bouwen creëerde Djafari voor zichzelf een mentale ruimte die veiligheid bood. ‘Mijn moeder vertelt weleens dat ze een keer, toen ik 6 of 7 jaar oud was, om vier uur ’s nachts wakker werd en licht van onder mijn deur vandaan zag schijnen. Ik zat achter mijn bureau te tekenen en zei haar dat ze weer gewoon naar bed moest gaan.’
Djafari toont zich in diens werk geregeld betrokken bij groot onrecht in de wereld. Zo maakte die, als onderdeel van het project Animation Community for Palestine, vorig jaar een korte video op basis van het gedicht If I Must Die van de Palestijnse dichter Refaat Alareer, die in 2023 door Israëlische bommen werd vermoord. En afgelopen januari maakte Djafari een illustratie naar aanleiding van de massamoorden door het Iraanse regime begin dit jaar.
‘Die werken waren direct gelinkt aan een politiek moment’, zegt Djafari. ‘Maar vaak probeer ik ook werelden te bedenken die het waard zijn om naartoe te bewegen.’ Utopieën? Ja, misschien wel.
Want het gros van de sciencefictionverhalen die we zien schetst veelal een afschuwelijke toekomst, alsof we langzaam naar een afgrond toe bewegen. Terwijl we ook beelden zouden kunnen verzinnen van hoe het leven er idealiter uit zou kunnen zien.
Een voorbeeld: een van de bekendste verhalen waarmee we opgroeien is die van de heldenreis. Een held moet iets moeilijks overwinnen, zegevieren en daarmee tonen hoe sterk en krachtig die is. Djafari: ‘Zulke narratieven vormen ons in hoe we betekenis geven aan de wereld. Toen Donald Trump beschoten werd in zijn oor en hij vervolgens zijn vuist in de lucht hief en riep: ‘Fight, fight, fight!’ zinspeelde hij op zo’n heldenreis. Fascisten zoals hij gebruiken dit soort verhalen op een intelligente, maar manipulatieve en verschrikkelijke manier om zichzelf en hun ideologie een zekere legitimiteit te geven.’
Welke beelden kunnen we dan tegenover zo’n opgeheven heldenvuist plaatsen? ‘Beelden van gemeenschap waarbij niet de ene persoon triomfeert over de andere. Beelden van mensen die samen naar een doel toewerken en elkaar veiligheid bieden. Beelden van mensen die voor elkaar zorgen.’
Djafari werkt momenteel aan een korte animatiefilm waarin dit soort ideeën worden uitgediept. We volgen een vriendengroep van vijf tienerjongens die half per ongeluk, half expres een vogel doden. Vanaf hier ontvouwt zich een verhaal over hoe jongens zich tot elkaar en de wereld verhouden, en hoe ideeën over masculiniteit hen vormen. Djafari: ‘Tot hun 12de of 13de hebben jongens vaak een intuïtieve zachtaardigheid; ze hebben patriarchale, mannelijke gedragingen nog niet volledig aangenomen. Maar langzaamaan leren ze door sociaal-maatschappelijke normen hoe ze dominantie moeten uitstralen en hoe ze status binnen hiërarchieën kunnen verwerven. Ik vind het interessant om te onderzoeken wanneer zulke zachtaardige kinderen plots ander gedrag gaan vertonen.’
Djafari laat wat tekeningen zien van de vriendengroep die over een dode duif staat gebogen. Een van de jongens is gebaseerd op diens eigen tienerzelf, met een beetje een verdrietige blik. ‘Ik begon het project met veel pijn omdat ik terugdacht aan hoe vervreemdend ik het vond om op te groeien als jongen. Nu identificeer ik me als non-binair, maar in mijn tienerjaren voelde het navigeren binnen de masculiene normen haast alsof ik me in een sekte bevond. Als ik de opgelegde gendernormen overschreed, kon ik uit de groep gekickt worden, zo voelde het.’
Maar gedurende het maakproces van de film maakte Djafari’s pijn ook plek voor andere gevoelens: ‘Ik kwam erachter hoeveel warmte en tederheid er ook was tussen mij en mijn vrienden. We waren in zeker opzicht een zelfgekozen familie; we zorgden voor elkaar, beschermden elkaar en hielden elkaar vaak vast.’
Dat zijn dus de beelden die we in de film, die Djafari hopelijk dit jaar nog afrondt, ook zullen zien. Beelden van liefde, gemeenschap en zorg. Utopieën? Ja, misschien. Maar misschien ook gewoon de werkelijkheid.
‘Kunstenaars die me het meest inspireren zijn degenen die altijd blijven zoeken en nooit pretenderen absolute kennis of autoriteit te bezitten, zoals de Vietnamees-Amerikaanse dichter en schrijver Ocean Vuong.
‘Een tijd geleden las ik zijn debuutroman On Earth We’re Briefly Gorgeous en was er erg door geraakt. Op een elegante manier verweeft hij het poëtische met het persoonlijke, het biografische en het politieke. Er zijn passages die haast wetenschappelijke beschrijvingen zijn van vlindermigratiepaden, er zijn heel persoonlijke momenten en er zijn politieke observaties. En allemaal is het zo zachtaardig en teder en kwetsbaar.
‘Toen ik het las dacht ik: ik zou graag ooit een kunstenaar als hij willen zijn. In staat zijn om verschillende aspecten van het leven op een sierlijke, schijnbaar moeiteloze manier met elkaar te combineren. Met mijn korte film probeer ik ook in die richting te bewegen.’
‘Alle Iraniërs houden van ghormeh sabzi. Het is een kruidenstoofpot met bonen die een diepe, aarde-achtige smaak combineert met iets fris. Dat komt door de vele kruiden die erin zitten zoals peterselie en koriander, maar ook door de gedroogde limoenen die je laat meekoken. Als je in zo’n limoen bijt komen er heerlijke, zure sappen vrij.
Als kind hield ik vooral van koobideh, een Iraans kebabgerecht. Ghormeh sabzi ziet er niet heel aantrekkelijk uit: het is donkergroen en een beetje slijmerig. Pas sinds ik wat ouder ben, ben ik het gerecht meer gaan waarderen.
Ik kan niet zo lekker Iraans koken als bij mij thuis vroeger werd gedaan. Vooral de ghormeh sabzi van mijn tante kan ik niet evenaren.
In restaurant Karun in het westen van Berlijn serveren ze ook lekkere ghormeh sabzi. Een vriend van mijn vader runt deze plek en serveert traditionele Iraanse gerechten, maar ook meer Arabische zoals falafel of shoarma. Veel Iraanse restaurants hebben een chique uitstraling, maar hier is de sfeer wat losser, dat vind ik er ook zo fijn aan.’
‘Animatie is een medium waarin veel tijd gaat zitten en dat bovendien niet altijd veel geld oplevert. Toch zijn er allerlei mensen die met zo veel liefde animatiefilms maken, en die liefde ook willen delen met elkaar. Er zijn geweldige onafhankelijke festivals met fantastische filmmakers die nieuw, fris, mooi en betekenisvol werk maken.
Zo is er in Nederland het Kaboom Animation Festival in Amsterdam. Daar ben ik zelf nog niet geweest, maar het schijnt heel leuk te zijn. Laatst was ik wel op We Are Playgrounds in Eindhoven, daar zijn naast animatie ook kunst, film en games te zien.’
‘Alice Rohrwacher is een Italiaanse filmmaker die ik erg bewonder. Films zoals La chimera (2023) en Happy as Lazzaro (2018) vond ik geweldig. Die laatste heeft destijds op het Cannes Film Festival de prijs voor het beste scenario gekregen.
Rohrwachers werk zit vol poëzie en magie, al zijn de verhalen zeker ook gegrond in een politieke realiteit. De personages zijn vaak mensen uit de arbeidersklasse die complex in elkaar zitten en grappige en curieuze karaktertrekken hebben.
Er spreekt een diepe, poëtische humaniteit uit haar werk en een grondig begrip van hoe het is om je als mens in de wereld te bewegen, om te leven met je hele hart en constant te streven naar een beetje goedheid.
Als ik haar kon ontmoeten, zou ik haar graag willen vragen hoe ze haar verhalen opbouwt en daarvan willen leren. Haar films zijn zo indrukwekkend.’
‘De muziek van deze Soedanees-Canadese muzikant is mooi, zijn video’s zijn fascinerend; hij gebruikt visuele codes uit rapvideo’s, zoals mensen die gang signs maken met hun handen of die pistolen vasthouden, maar zijn muziek zet je op het verkeerde been – het is niet wat je bij die beelden verwacht. Want hij maakt indie singer-songwritermuziek die heel melodisch en gevoelig is. Gecombineerd met die masculiene beelden levert dat iets verrassends op.’
‘Dit is de kleur waar ik op het moment veel van houd. Marineblauw heeft iets mysterieus. Het is de kleur van de lucht vlak voor zonsopgang of net na zonsondergang, het blauwe uur.
Ik gebruik deze kleur veel als ik nachtscènes maak. Bijvoorbeeld in een scène waarin twee vrienden langs een veld met uitgedroogde zonnebloemen lopen terwijl de nacht valt. De lucht is heel blauw en er schijnen drie lantaarns op de weg met koel, wit licht waardoor de randen van de zonnebloemen beige en grijze tonen krijgen. Dat past mooi bij het donkerblauw van de lucht, daardoor springen die zonnebloemen er juist uit. Dus onopvallende, minder extravagante kleuren contrasteren prachtig met het diepe, verzadigde donkerblauw.’
‘In deze queer bar in de wijk Kreuzberg kun je ’s avonds heel fijn muziek luisteren. Je kunt er op kussens op de grond zitten en boven je, aan een van de muren, hangt een fantastische lichtinstallatie. Het is een groot, rond object met allemaal kleine lichtjes van verschillende kleuren die veranderen op het ritme van de muziek. Het is heel sfeervol – zoiets heb ik nog nooit ergens anders gezien. Kwia gaat wel binnenkort dicht, dus wie hier nog heen wil moet opschieten.’
‘Sasha Gordon is een figuratieve schilder uit de Verenigde Staten die vooral surrealistische zelfportretten maakt. Ik vind het mooi hoe ze zichzelf als model gebruikt, hoe ze zichzelf en het lichaam van het personage op haar tekeningen toont. Haar werk gaat in tegen de gangbare schoonheidsnormen die dikke lichamen als minderwaardig beschouwen. Door de manier waarop ze lichamen schildert, toont ze de schoonheid van gemarginaliseerde lichamen.
Ik probeer dat zelf ook te doen, beelden te creëren die de onderdrukkende blik uitdagen waarin we allemaal gesocialiseerd zijn. In mijn werk zie je allerlei gendernon-conforme lichamen die zich verzetten tegen onderdrukkende ideeën over normatieve schoonheidsstandaarden.’
‘In Gaza is er een filmmaker en docent, Haneen Koraz, die kinderen leert hoe ze animatiefilms kunnen maken met de weinige spullen die ze hebben. Met papier en hun telefoons maken ze geweldige stopmotionanimaties over de realiteit waarin ze leven, over hoe ze de genocide, uithongering en gedwongen migratie doorstaan.
Toen ik het werk van deze kinderen tegenkwam dacht ik: dit is de kracht van het medium animatie. Het is zo veelzijdig en stelt kinderen in staat om om te gaan met de realiteit waarin ze leven.
Joanna Quinn, een regisseur uit Engeland, heeft vervolgens de Animation Community for Palestine opgezet om Haneen te steunen en om solidariteit te tonen met Palestijnen. Net als veel andere animators van over de hele wereld maakte ik een korte film. Zo steunen we Haneens project en halen we geld op voor haar en haar leerlingen.’
1993 Geboren in Berlijn, Duitsland.
2013-2017 Bachelor illustratie aan de HAW Hamburg in Hamburg, Duitsland.
2020 Korte animatiefilm I Want to be the Ocean.
2021 Regie en animatie van muziekvideo Pamphlets van de Britse band Squid.
2021 Regie en animatie van muziekvideo Cold Heart van Britse artiesten Elton John en Dua Lipa.
2023 Gastregisseur van een aflevering van de Britse komedie horrorserie Don’t Hug Me I’m Scared.
2023 Regie en animatie van muziekvideo Worms van de Amerikaanse zanger en rapper Ashnikko.
2024 Regie van muziekvideo Feelslikeimfallinginlove van de Britse band Coldplay.
2025 Korte films voor Animation Community for Palestine en Some Strings.
2025 Retrospectief en posterontwerp voor het Annecy Festival.
2026 Regie voor samenwerking tussen Amerikaanse singer-songwriter Chappell Roan en videospel Fortnite.
Raman Djafari woont in Berlijn.
Onze gids dit weekeinde is een rubriek in Volkskrant Magazine waarin een bekend persoon (op velerlei terrein) uit binnen- of buitenland ons gidst langs diens favorieten.
Wilt u alle verhalen, columns en rubrieken uit het nieuwste nummer lezen? Dat kan hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant