is de ombudsvrouw van de Volkskrant.
Een nieuwe dag, een nieuwe onwaarheid vanuit het Witte Huis. ‘Opgeruimd staat netjes!’, plaatste Trump onlangs op Truth Social. Volgens de Amerikaanse president zou ‘het topklimaatpanel van de VN hebben toegegeven dat zijn voorspellingen fout! Fout! Fout!’ waren.
Er gaat veel mis in deze korte zin – en dan heb ik het niet over het speelse gebruik van uitroeptekens. Het VN-klimaatpanel, kortweg IPCC, zag zich deze week zelfs genoodzaakt om te reageren. Het wetenschappelijke artikel over klimaatscenario’s (niet: voorspellingen) is in de media en op sociale media ten onrechte aan het IPCC toegeschreven, aldus het persbericht uit Genève.
Tijd om terug te blikken op de voorpagina van maandag 4 mei over dit onderwerp, want de Volkskrant was er vroeg bij. ‘Klimaatpanel VN schrapt rampscenario: opwarming hooguit 3,5 graden in 2100’, aldus de kop. Het nieuwsbericht maakte meteen veel los onder lezers, getuige de ingezonden brieven. De krant zou hiermee de klimaatcrisis bagatelliseren, was het oordeel.
Klimaatsceptici op X ontvingen het voorpaginaverhaal juichend, met complimenten voor de wetenschapsredacteur die het nieuws bracht. Op het progressievere BlueSky richtte de toorn zich dan weer vooral óp de wetenschapsredacteur.
Zelf ontving ik talloze mails van een klimaatactivist die niet alleen inhoudelijke kritiek had, maar ook de wetenschapsredacteur voor van alles en nog wat uitmaakte. De strijd – voor de planeet, de kwaliteit van journalistiek of wat dan ook, dit gedrag is niet voorbehouden aan een politieke kleur – kan nog zo nobel zijn; van harde persoonlijke aanvallen op journalisten wordt de krant (en de wereld) niet beter.
Dat gezegd hebbende: er was inhoudelijk wel wat aan te merken op de voorpagina, met name op de kop. Mijns inziens dan, want de wetenschapsredacteur is het niet met alles eens.
Het nieuws was gebaseerd op een vorige maand gepubliceerd paper van een groep internationale onderzoekers (CMIP), onder leiding van de Nederlandse hoogleraar Detlef van Vuuren. De groep ontwikkelt uitstootscenario’s van broeikasgassen die gebruikt kunnen worden als input voor klimaatmodellen. Uiteindelijk kan met die modellen berekend worden hoe het klimaat reageert als er veel of weinig broeikasgassen worden uitgestoten.
De resultaten van die onderzoeken zullen worden besproken in het volgende IPCC-rapport. Het IPCC doet dus zelf geen onderzoek, vandaar ook het statement dat het paper (en daarmee de keuze voor de nieuwe scenario’s) onterecht aan het VN-klimaatpanel wordt toegeschreven, zoals dus gebeurde op de voorpagina van de Volkskrant (en overigens ook in internationale media).
De wetenschapsredacteur noemt het onderscheid ‘technisch en triviaal’. Maar vooruit: achteraf had hij beter meteen kunnen schrijven dat het IPCC ‘in zijn aankomende rapport’ met andere scenario’s zal werken, erkent hij. Zoals hij verderop overigens wel doet.
Van Vuuren en zijn onderzoeksgroep hebben de bandbreedte van de scenario’s verkleind, omdat zowel het allerlaagste (opwarming tot 1,5 graad) als het allerhoogste emissiescenario (een wereld die all out gaat met steenkool en helemaal niet verduurzaamt) kunnen worden uitgesloten.
Dat laatste scenario (aangeduid als RCP 8.5 of SSP 5-8.5) is nooit waarschijnlijk geweest, maar werd geregeld wel zo gebruikt: een groot deel van de onheilspellende klimaatberichten in de media was erop gebaseerd, bleek toen de wetenschapsredacteur er in 2020 onderzoek naar deed.
Voor hem was het verdwijnen van het allerhoogste scenario dan ook het belangrijkste nieuws: ‘Het klimaatpanel van de Verenigde Naties neemt afstand van zijn somberste toekomstprognose: 4 tot 6 graden opwarming van de aarde in het jaar 2100’, aldus het intro.
Op basis van de kop en intro – afkomstig van de auteur zelf – kunnen lezers het idee krijgen dat het IPCC al tot die conclusie is gekomen, en bovendien een voorspelling doet (‘prognose’). Maar dat is dus niet zo.
In de kop staat ook dat ‘de opwarming hooguit 3,5 graden in 2100’ zal zijn. Dat klopt niet: de daadwerkelijke (en zeer complexe) berekeningen moeten nog worden gemaakt. Van Vuuren en zijn team deden alleen een ruwe schatting. Daar kwam een opwarming van rond de 3,5 graden uit, maar dat is geen maximum. Verderop in nieuwsbericht staat het wel goed.
‘Het kan ook meer zijn, blijkt alleen al uit de onzekerheidsmarge in onze grafiek’, legt Van Vuuren desgevraagd uit. ‘Ook is er nog geen rekening gehouden met klimaatgevoeligheid. Uit sommige klimaatmodellen zullen straks veel grotere temperatuurstijgingen komen.’ De kop kan bovendien de suggestie wekken dat het bij 3,5 graden opwarming blijft, terwijl de temperatuur daarna nog verder kan stijgen. Verder noemde de onderzoeker het stuk ‘prima’.
Het intro vermeldde ook dat de keuze om het allerhoogste emissiescenario te laten varen ‘mogelijk verstrekkende gevolgen heeft: zo verwijzen alle klimaatrechtszaken naar het rampscenario’.
Een omineuze zin, alleen ging het voorpagina-artikel er verder niet op in. In een draad op X over de gevolgen van het nieuws (‘Dit is zó huge. Hallucinant. Krankzinnig’), schreef de wetenschapsredacteur: ‘De klimaatuitspraken Shell, Urgenda, Bonaire? Oepsie. Gebaseerd op 8.5.’
Met andere woorden: rechters hebben op basis van het verkeerde scenario uitspraak gedaan. Maar dat klopt niet, legden klimaatjuristen deze week uit tijdens een technische briefing in de Tweede Kamer (en desgevraagd ook aan mij). Rechters verwijzen inderdaad weleens naar het hoogste emissiescenario, zoals ze dat overigens ook doen naar het laagste scenario. Voor de uitspraak maakt het niet uit: de juridische grens tussen een situatie van rechtmatigheid en onrechtmatigheid ligt bij 1,5 graden opwarming. En die grens wordt al bij veel minder uitstoot gepasseerd.
De wetenschapsredacteur benadrukt dat hij op X meer vrijheid geniet. Dat klopt, maar in het protocol staat ook dat degenen die zich op sociale media uitgeven als journalist van de Volkskrant, moeten beseffen dat zij daar ambassadeur van de krant zijn. En dan is het schadelijk als informatie niet klopt. Overigens ook voor het maatschappelijk debat en -vertrouwen: in de reacties op het X-bericht lag het oordeel over ‘activistische rechters’ snel klaar.
De berichtgeving had beter gekund, reageert de hoofdredactie. Vooral qua toon en maatvoering: ‘Dit is in eerste instantie een statistische exercitie, de kans op de extreemste scenario’s neemt in de loop der jaren altijd af’, zegt de hoofdredacteur. ‘Door in de kop op de voorpagina te schrijven dat het rampscenario is geschrapt, wekken we onbedoeld de suggestie dat alle rampscenario’s van tafel zijn.’
Hij zag het artikel niet voor publicatie, omdat hij die zondag geen dienst had. ‘Onze checks-and-balances werken in het weekend minder goed. Daar gaan we wat aan doen.’
De wetenschapsredacteur benadrukt dat hij op de voorpagina wel degelijk kanttekeningen plaatste. ‘Dat wil niet zeggen dat er niets aan de hand is, of dat de schade meevalt’, schreef hij bijvoorbeeld. Toch heeft hij het gevoel dat iets positievere verhalen over het klimaat niet verteld mogen worden.
Óf dit een iets positiever verhaal is, kunt u deze zaterdag zelf beoordelen in de wetenschapsbijlage. Toen ik de wetenschapsredacteur deze week benaderde met vragen, bleek dat hij een uitgebreide follow-up heeft gemaakt. Daarin spreekt hij met deskundigen over de betekenis van het nieuws dat op de voorpagina stond.
Ombudsvrouw Loes Reijmer behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de journalistiek van de Volkskrant. U kunt haar per mail bereiken.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant