Als pionier van de klimaatbeweging forceerde Marjan Minnesma, die vrijdag overleed, met stichting Urgenda een wereldwijde doorbraak in de rechtszaal. Maar voor nieuwe zaken had ze het geduld en de tijd niet meer. ‘Wij geven burgers en bedrijven die wel vooruit willen hoop.’
is economieredacteur. Hij schrijft over de energietransitie.
Voor een tv-programma wordt Marjan Minnesma in 2014 gevraagd een foto mee te nemen die haar typeert. De redactie heeft er een gevonden waarop ze poseert met bokshandschoenen om de nek. Maar die vindt de directeur van klimaatorganisatie Urgenda niet zo representatief. Zij kiest voor een portret met een schep in de hand. ‘Dat past mij meer: schop in de grond en niet lullen maar poetsen.’
Als de interviewer vervolgens opmerkt dat zij met de schep op een geplaveide straat poseert, en dat dat dus wel een ‘hele lastige graafklus’ zal worden, luidt haar antwoord: ‘Er zijn heel veel lastige klussen waar ik mij toch aan zet omdat ze belangrijk zijn.’
Marjan Minnesma (1966, Wormerveer) is op dat moment al begonnen aan een klus waarvan de meeste juristen vermoeden dat die te lastig is. Ze wil met Urgenda de Nederlandse staat via de rechter dwingen steviger klimaatbeleid te voeren.
Als de Haagse rechtbank Urgenda in 2015, tegen de algemene verwachting in, in het gelijk stelt, is dat een internationale doorbraak voor de klimaatbeweging. Wereldwijd beginnen milieubeschermers vergelijkbare zaken, waarin ze met een beroep op klimaatverdragen en mensenrechten hun overheden en bedrijven dwingen hun CO2-uitstoot sneller terug te dringen.
Met Minnesma verliest de Nederlandse klimaatbeweging een iconische voorvrouw. Een pionier die met haar kenmerkende knot en haarbandje steeds eigenzinnige keuzes durfde te maken om het klimaat te redden. Dankzij haar beperkte slaapbehoefte van vijf uur per etmaal kon zij bergen werk verzetten. En in die strijd bleef ze altijd vriendelijk en geïnteresseerd in gesprek met de mensen op haar pad.
Haar eigenzinnigheid en behoefte om impact te hebben, leidden haar na haar studie bedrijfskunde in Rotterdam aanvankelijk naar Shell. Nadat ze haar afstudeerscriptie bij het bedrijf had geschreven, bleef ze er werken in de hoop de organisatie van binnenuit op het pad van duurzame energie te kunnen zetten. Maar toen ze besefte dat het jaren zou duren voor ze een positie kon bereiken waarop ze daadwerkelijk de koers van het bedrijf had kunnen bepalen, was ze snel vertrokken.
Ze studeerde daarna nog rechten en filosofie en werkte bij verschillende organisaties op het gebied van klimaat en energie. Zo was ze drie jaar campagneleider bij Greenpeace. Het waren niet de gelukkigste jaren. Ze had moeite met de cultuur waarbij iedereen constant onderling in discussie is. Het botste met Minnesma’s behoefte om zelf de koers te bepalen en concrete resultaten te bereiken.
Samen met de Rotterdamse hoogleraar Jan Rotmans en elf andere wetenschappers stelde ze in 2007 een ‘urgenda’ op, een urgente agenda om Nederland in vijftig jaar klimaatneutraal te krijgen. Vervolgens werd ze directeur van de stichting die zich inzet om die agenda te verwezenlijken.
Hoewel de stichting uiteindelijk dus internationale bekendheid kreeg vanwege de juridische strijd tegen de overheid, is Urgenda primair gericht op het enthousiasmeren van individuen en organisaties die het klimaatbeleid vooruit willen helpen. Urgenda brengt pioniers samen bij klimaatmarsen en festivalachtige bijeenkomsten waar mensen elkaar inspireren.
Doel is ook iconische projecten van de grond te krijgen die laten zien wat er allemaal mogelijk is. Urgenda wil Texel met duurzame energie zelfvoorzienend maken en overal in Nederland drijvende wijken bouwen. Nederland moet een gidsland in de wereld worden.
Lang niet alles lukt, maar er zijn zeker successen. Met name de actie ‘Wij willen zon’, waarvoor Urgenda tienduizenden zonnepanelen uit China importeert en die met zo’n 30 procent korting aanbiedt. Minnesma, die haar eigen stolpboerderij in de Beemster ook vol legde met panelen, belandde vervolgens drie jaar achtereen op de eerste plaats van de Duurzame Top-100, een lijst met de belangrijkste voorvechters voor een duurzamer samenleving.
In het netwerk van Urgenda zit ook Roger Cox, een Limburgse bouwrechtadvocaat die na het zien van Al Gore’s klimaatfilm An Inconvenient Truth geobsedeerd raakt door de vraag hoe het recht kan helpen in de strijd voor het klimaat. Hij schrijft er een boekje over waarin hij zijn juridische redenering uiteenzet. Minnesma is een van de meelezers en zegt als het boekje af is tegen Cox dat ze met Urgenda zo’n zaak wel ‘wil proberen’.
Veel kenners van het recht schatten de kans op succes laag in, omdat rechters nu eenmaal zeer terughoudend zijn om op de stoel van de politiek te zitten. Maar rechters zijn er ook om burgers te beschermen als de staat onrechtmatige en schadelijke beslissingen neemt, is de redenering van Cox. Samen met advocaat Koos van den Berg (Minnesma’s echtgenoot met wie ze drie kinderen heeft) wist Cox de rechtbank dus in 2015 van die redenering te overtuigen. In 2019 bekrachtigde de Hoge Raad het vonnis.
De redenering uit de Urgenda-zaak is de basis van klimaatzaken wereldwijd. Ook achter het baanbrekende vonnis waarin het Internationaal Gerechtshof vorig jaar bepaalde dat landen ‘alles binnen hun mogelijkheden’ moeten doen om klimaatverandering tegen te gaan.
Tegelijkertijd wordt ook de betrekkelijkheid van het succes de laatste jaren pijnlijk duidelijk. Want wat heb je aan een overwinning in de rechtszaal, als overheden daar vervolgens niet naar handelen? Overal ter wereld winnen politieke partijen terrein die zich er op geen enkele manier aan gehouden voelen.
Het Nederlandse klimaatdoel van 2020, inzet van de Urgenda-zaak, werd dankzij de coronapandemie met een lichte vertraging net gehaald. Maar het huidige kabinet schrijft in het regeerakkoord dat het doel voor 2030 ‘lastig wordt’.
Zelf voelde Minnesma weinig aanvechting om daarover een nieuwe rechtszaak te voeren, zei ze twee jaar geleden in de Volkskrant. ‘Dat duurt weer acht jaar en intussen is de aarde al boven de 1,5 graad opgewarmd. We hebben die tijd dus niet.’
Van Den Haag moet je het niet hebben, was Minnesma’s conclusie. Met Urgenda richtte ze zich daarom weer vol op de vele burgers en bedrijven die zelf goede dingen willen doen. Minnesma: ‘Dat zijn er veel en die helpen we, die geven we hoop.’
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.