Maandenlang doken onderzoeksjournalisten Sara Berkeljon, Willem Feenstra en Julie Wortmann in de donkerste hoeken van X. De constante stroom van haat en bedreigingen richting Nederlandse politici is ernstiger en omvangrijker dan justitie weet. Hoe kijken zij nu naar het platform, en wat viel hun het meest op?
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Waarom besloten jullie om dit onderzoek te beginnen, en dan vooral X grondig onder de loep te nemen?
Willem: ‘Onze interesse begon rond de Tweede Kamerverkiezingen van afgelopen jaar, toen twee PVV-Kamerleden op Facebook een AI-gegenereerde afbeelding van Frans Timmermans plaatsten. Onder die post verschenen allerlei reacties met doodsbedreigingen. We wisten natuurlijk wel dat de toon online soms giftig is, maar waren toch verbaasd en dachten: we willen beter begrijpen hoe die online wereld rond Den Haag eruitziet.
‘Maar dan is natuurlijk de vraag: waar ga je kijken? Al snel kwamen we uit bij X. Dat is nog altijd met afstand het belangrijkste platform voor politici: 117 van de 150 Kamerleden plaatsten daar het afgelopen jaar berichten. Maar naast het feit dat het het meest gebruikte platform is, hadden we voorafgaand aan ons onderzoek een onderbuikgevoel dat daar de toon het hardst is.
‘Dat gevoel werd bevestigd. Zo vroegen we het Openbaar Ministerie om meldingen van bedreiging en opruiing richting politici die tussen 2022 en 2025 werden gedaan uit te splitsen per platform. Daaruit bleek dat van de 2.421 bedreigingen er 2.254 via X waren binnengekomen.’
Hoe zijn jullie toen te werk gegaan?
Willem: ‘We besloten om één specifieke periode te nemen: de week voor de verkiezingen. Dat is een moment waarop er veel politieke activiteit is en dus ook veel online reacties. Het leverde een enorme hoeveelheid data op, ongeveer 80 duizend berichten. De vraag werd toen vooral: hoe krijg je daar überhaupt grip op zonder volledig te verdwalen in de hoeveelheid?’
Sara: ‘Daarom hebben we samen met een wetenschapper van de Universiteit van Amsterdam een AI-model ontwikkeld dat ons hielp om te filteren. Dat model maakte een eerste selectie van berichten die mogelijk strafbaar waren, uiteindelijk zo’n achtduizend. Die hebben we vervolgens stuk voor stuk bekeken en langs de meetlat van het Wetboek van Strafrecht gelegd. Dat is wekenlang handwerk geweest, waarin je constant moet beoordelen: valt dit nog onder de vrijheid van meningsuiting, of gaat het over de grens?
‘In totaal bleken tussen de vijfduizend en zevenduizend berichten strafbaar. Daarvan vielen er 700 in zwaardere categorieën: 122 bedreigingen, 150 keer opruiing en 428 keer haatzaaien. Die aantallen zijn veel hoger dan wat het Openbaar Ministerie in het vizier heeft. In 2025 kregen zij 493 meldingen van bedreiging en opruiing van politici. Dat gaat dan over een heel jaar, en uitingen op alle platforms, via mail of per brief.
‘Je zou misschien verwachten dat het in zo’n week voor de verkiezingen extra los gaat, maar wat we hebben gemerkt is dat het niet heel anders is dan in andere weken. Ook in de gesprekken met Kamerleden die we hierover voerden, kwam dat beeld terug. Als je nu op X kijkt, tref je in grote lijnen hetzelfde gif aan.’
Wat waren de heftigste dingen die jullie voorbij hebben zien komen?
Julie: ‘Ik moet denken aan een AI-gegenereerd beeld van Hitler met een tekst in de trant van: ‘Nu is het weer tijd.’ Dat soort content kwamen we veel tegen.’
Willem: ‘Wat we ook opvallend vonden, is dat niet alleen de politici zelf worden bedreigd, maar soms ook hun familieleden. Dat zijn mensen die er niet voor hebben gekozen om een publieke functie te hebben, maar op deze manier wel hele nare consequenties ondervinden.’
Julie: ‘X is een totaal andere wereld dan andere platforms. Veel van dezelfde accounts zijn ook actief op Facebook of Instagram, maar gedragen zich daar compleet anders. Op X zijn ze aan het intimideren en schelden, terwijl ze op andere platforms vooral barbecuefoto’s plaatsen of verslag doen van hun vakanties.’
Jullie probeerden contact te krijgen met X. Hoe ging dat?
Sara: ‘Het is eigenlijk te gek voor woorden, maar je komt er bij X niet eens achter wie op de communicatieafdeling werkt. Er is simpelweg geen naam van een mens te vinden die ergens op kan reageren. Uiteindelijk zijn we via LinkedIn bij iemand in Frankrijk uitgekomen, en dan word je verwezen naar een algemeen mailadres. Daar hebben we nooit een reactie gekregen.’
Julie: ‘Het is een soort ‘black box’. Het is volstrekt onduidelijk of en hoe er gemodereerd wordt. Wat we wel konden concluderen, is dat er het afgelopen jaar waarschijnlijk geen Nederlandse menselijke moderator actief is geweest op X.
‘En dat past ook bij wat we in de praktijk zien: ongeveer 95 procent van de berichten die wij als strafbaar hebben beoordeeld, stond maanden later nog steeds online. Dat sluit aan bij ervaringen van politici zelf, zoals Esmah Lahlah van Pro, die tientallen keren meldingen heeft gedaan zonder dat er ooit iets mee gebeurde.’
Willem: ‘Daarnaast blijkt dat X vaak niet meewerkt aan politieonderzoeken. Als de politie gegevens opvraagt om bedreigers te identificeren, denk aan IP-adressen of telefoonnummers, dan moet het platform daar in principe aan meewerken. Maar in de meerderheid van de gevallen gebeurt dat niet. Dat X daar geen consequenties van ondervindt, is wel echt zorgwekkend.
‘En dat is precies waarom het belangrijk is om dit platform niet te negeren. X is een gigantisch internationaal bedrijf, met grote invloed in Europa. Als zo’n bedrijf in de praktijk dient als facilitator van haat en strafbare uitingen, en weigert te voldoen aan Europese en nationale wetgeving, dan hebben we met z’n allen een flink probleem.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant