Het tiendaagse festival O. in Rotterdam presenteert zich steeds meer als een speeltuin voor vernieuwend en verrassend muziektheater.
Een ‘kakelopera’ over de verwantschap tussen mens en hen, om te leren kakelen als kippen die een ei leggen. Een catastrofeperformance over hoe collectief te navigeren in een ineenstortende wereld. Een nachtelijke luisteroefening in het Kralingse Bos, met een treurdicht tussen de bladeren over het verloren contact met de natuur. En een zwevende haarhangact op teksten van de middeleeuwse mystica Hildegard von Bingen.
Het tiendaagse festival O., in 2005 begonnen als Operadagen Rotterdam, presenteert zich steeds meer als een speeltuin voor vernieuwend en verrassend muziektheater. De emotie van de menselijke stem blijft het vertrekpunt voor de programmering, aldus artistiek directeur Guy Coolen tijdens de opening afgelopen vrijdag. Maar onvervalste opera moet je er met een lampje zoeken. Daarom heet het sinds 2012 ook O. Festival for Opera. Music. Theatre. Het omarmt een breed scala aan muziekstijlen en theatervormen.
Met die curieuze interpunctie kan aan deze 21ste editie ook Dance. worden toegevoegd. De opening bestond uit livezang en repetitieve dans. De Zweeds-Nederlandse choreograaf Jefta van Dinther, woonachtig in Berlijn, bracht de grote zaal in Theater Rotterdam in verwarring met zijn bedwelmende Remachine, een zwaarmoedig kwintet op een draaischijf over hoe de werkende mens verstrikt raakt in een hypermachinale wereld. Muziekliefhebbers reageerden aarzelend, dansfanaten enthousiast. Doorgaans presenteert Van Dinther zijn sobere, verontrustende choreografieën ook op dans- en performancefestivals als Spring en Julidans (komende editie bijvoorbeeld Mercury Rising, medio juli in Amsterdam).
De a-capellaklaagzang van vijf zingende dansers leidde hoe dan ook tot kippenvel bij de aftrap van het festival. Langzaam kringelden hun stemmen één voor één omhoog, om zich in crescendo te verenigen in het halfduister, met cryptische teksten over rusteloosheid, ouderdom, neerslachtigheid en uitholling door de tredmolen van geestdodende arbeid. Vervolgens golfden ze op zwaar schoeisel over de draaischijf, in uit het lood hangende houdingen. Soms klemden ze zich met werkhandschoenen vast aan de zijkant of leken ze in het donker te verdwijnen. Dan weer trokken ze zich aan touwen overeind.
Spijtig genoeg verloor hun zang aan verstaanbaarheid door het toenemende volume van een machinale soundscape. Met zijn vijven – het origineel kent zes dansers – hadden ze net iets te weinig massa voor een spannend slotritueel met spanbanden van dikke touwen.
Daarna waaierde het publiek uit door Theater Rotterdam voor ludieke previews van het O.-programma, zoals een lesje kakelen-in-canon door theatermaker Lindertje Mans. Zij toverde de bovenzaal om tot vrolijk kippenhok. In een uithoek konden bezoekers levensliederen zingen of zelf touwen verbinden aan toonhoogtes. In een web van draden zat een zangeres gevangen, die haar publiek de touwtjes in handen gaf voor de keuze tussen hoge tonen of laag geneurie. Een voorproefje van een buitenact in een bos.
Als er al opera opduikt tijdens O., is het vooral als vertrekpunt van een voorstelling, bijvoorbeeld tijdens de preview van Carmen (must die) van theatermaker Giovanni Brand. Hij speelde te midden van vijf acteurs de figuur van Dimitri, de eerste Roma-acteur die Carmen vertolkte en die – spoiler in de titel – tijdens een repetitie werd vermoord.
Carmen (must die) gaat begin oktober in première, maar zaterdag gaf het zestal een voorproefje van de theatrale discussie over de vermeende Roma-vijandelijkheid van Bizets opera. Carmen wordt vaak als bewijsstuk aangehaald wanneer iemand wil aantonen dat opera femicide romantiseert. Brand, zelf afstammeling van Roma, ziet de moord op Carmen als Romacide en acht de opera daarom schadelijk voor het Romavolk. Carmen moet dood omdat ze Roma is. En Roma’s zijn meer dier dan mens. Daarom laat de regisseur tijdens deze theatervoorstelling Carmen brullen en stampen als een stier.
Tijdens het nagesprek vertelde Brand hoe hij als ‘enige getrainde Roma-acteur in Nederland’ het racisme in Carmen wil blootleggen. Met zijn lang gekoesterde wens zelf in flamencojurk Carmen te vertolken – ‘alle mannen kijken naar haar’ – liet hij zich in navolging van vele artiesten verleiden door haar krachtige podiumpersoonlijkheid, terwijl hij het stereotype dat ze uitdraagt ook veracht. Die dubbelzinnigheid maakt zijn project interessant.
Op zondag volgden toeschouwers in een cirkel ademloos de verrichtingen van zes zingende acrobaten. Uit hun kelen klonk heldere polyfonie terwijl ze elkaar omhoog hesen aan touwen die zaten vastgeklonken aan hun haarknotten. Ze zweefden rond, slingerden hoog in de lucht en draaiden als tollen aan karabijnhaken.
Tijdens Mystica van MovedByMatter en Muziektheater Transparant kregen de woorden van mystici zoals Hildegard von Bingen en de Indiase dichteres Mirabai iets bezwerends. Niet zozeer vanwege hun betekenis, maar door de hypnotiserende herhalingen in de muziek van Timo Tembuyser en de kalme sierlijkheid van de haarhangers. Geluid en beweging versmolten tot een creatie van buitengewone schoonheid. Hoe kan iemand die aan haar haren hangt er zo gewichtloos uitzien?
Mystica kenmerkt het brede karakter van O.: verrassend, anders dan anders en moeilijk te classificeren. Het festival moet zulke surprises vooral blijven programmeren, maar misschien onder een minder misleidende naam dan de O. van opera.
* Performer Naomi Velissariou creëert in Sexodus een fysieke rollercoaster aan vrouwbeelden uit popcultuur, geschiedenis en kunst, naar een tekst van Bregje Hofstede i.s.m. Theater Utrecht, Nicole Beutler Projects en Urland. 27 en 28/5, tournee t/m 31/10.
* Het brutale trio Club Satelliet presenteert een uitgebreide versie van Tradwives de musical: satirische comedy over de zogenaamde idylle rond vrouwen die kiezen voor een huishoudelijke rol binnen het gezin. 29/5, tournee t/m 21/6.
* Het Rotterdamse collectief Club Gewalt komt na de Duitse première in Berlijn met Noise naar Nederland, een ontregelende catastrofe-opera over het oeroude overlevingsinstinct van de mens in een wereld in lichterlaaie. 28 t/m 31/5, tournee tot eind december.
Remachine (★★★☆☆). Choreografie Jefta van Dinther. Compositie 22/5, Theater Rotterdam.
Mystica (★★★★☆) door MovedByMatter en Muziektheater Transparant. Regie Kasper Vandenberghe. 24/5, Theater Rotterdam.
Carmen (must die) van Giovanni Brand & Dox gaat op 5/10 in première in Stadsschouwburg Utrecht, tournee tot medio december.
O. Festival for Opera. Music. Theatre. duurt t/m 31/5.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant