Met Hysteria maakte de Turks-Duitse filmregisseur Mehmet Akif Büyükatalay een film die de geijkte verbeelding van migranten ter discussie stelt. ‘Ik ben filmmaker geworden om de controle terug te nemen over die beelden.’
‘Ik was een jaar of dertien en de enige Turkse jongen in mijn klas. Op een dag stond in een of ander populair tijdschrift een artikel over een criminele migrantenjongen die net als ik Mehmet heette. Ik dacht: dit is niet mijn realiteit, dit gaat niet over mij. Maar ik wist ook: mijn hele klas leest dit. Ik besefte dat dit ene verhaal sterker was voor de beeldvorming van mijn gemeenschap dan ik als mens van vlees en bloed. Dat emotioneerde me, ik voelde me machteloos. Het was een van de belangrijkste redenen dat ik filmmaker ben geworden. Om de controle terug te nemen over die beelden.’
De in Duitsland geboren regisseur Mehmet Akif Büyükatalay (38) is zich zeer bewust van de macht van beelden. Hoe beelden in ons hoofd gevormd kunnen worden van wat we niet kunnen zien of van wat er misschien niet eens is, hoe ze gebruikt kunnen worden om te ontmenselijken. ‘Een aantal jaar geleden was er in Duitsland een debat over migranten vanuit de Balkan. In de media kwam steeds dezelfde beeldspraak terug: de boot is vol. Zo’n beeld nestelt zich in de hoofden van mensen.’
Zijn film Hysteria, die buiten de reguliere distributiekanalen om wordt uitgebracht door de Rotterdamse bioscoop Kino, is een thriller die stekelige vragen stelt over beeldvorming en representatie. De film draait om Elif, een regieassistente bij een filmproductie waarvoor de aanslag in Solingen van 1993 gereconstrueerd wordt. Vijf vrouwen en meisjes uit een Turkse familie kwamen om toen terroristen met een racistisch motief hun huis in brand staken. Bij de reconstructie voor de film-in-de-film wordt een echte koran verbrand. Het leidt tot spanningen tussen de figuranten uit een vluchtelingenopvang en de filmmakers.
Büyükatalay vertelt dat hij een heel specifiek uitgangspunt had voor Hysteria: ‘Ik deel een huis met twee andere filmmakers en een van hen raakt altijd haar sleutels kwijt. Toen dacht ik: wat als je gebeld wordt en iemand zegt: ik heb je sleutel gevonden. In de euforie geef je je adres en vervolgens komt die persoon nooit opdagen. Welk beeld vormt zich dan in je hoofd van die onzichtbare vreemde, wat doet dat met je?’
In de film is het Elif die de sleutels kwijtraakt van het appartement van regisseur Ygit en diens partner en producent Lilith. Elif besluit het te verzwijgen, maar de wetenschap dat die sleutels in bezit zijn van iemand die ook het adres heeft, blijft aan haar knagen. Zeker wanneer vervolgens de filmrollen met beelden van de verbrande Koran uit het appartement verdwenen blijken te zijn.
Iedereen heeft zijn eigen theorieën over wie die filmrollen gestolen kan hebben en met welke motieven. Büyükatalay schroeft het onderlinge wantrouwen kundig op. Uiteindelijk exploderen die gevoelens in hysterie, zoals hij het zelf omschrijft.
‘Hysterie is voor mij wanneer iedereen de enige waarheid claimt’, licht hij toe. ‘Maar die bestaat niet. Er bestaan alleen perspectieven op de waarheid.’ De film probeert de kijker niet zozeer voorbij die perspectieven naar een waarheid te sturen, maar ons bewust te maken van die verschillende perspectieven, die te bevragen.
Zelf bevraagt Büyükatalay zijn eigen perspectief voortdurend, legt hij uit. ‘Ik stel mezelf graag hypothetische vragen. Wat als migratie slecht is? Probeer daar eens over na te denken. Niet omdat het waar is, maar om je eigen perspectief uit te dagen.’
Hysteria begint met beelden van beveiligingscamera’s die filmen hoe iemand een huis binnensluipt. De film bevat ook archiefbeelden, beelden gefilmd met telefoons en beelden van de film-in-de-film. De camera is in Hysteria nooit neutraal, geeft geen objectieve registratie van de realiteit.
Büyükatalay: ‘Er is een scène aan het begin waar Said, een van de figuranten, Elif filmt op een onschuldig moment en dat vervolgens zo monteert dat het lijkt alsof zij hem een pijpbeurt geeft. Hij creëert een beeld van haar, creëert een realiteit en zij heeft daar geen enkele controle over.’
De manier waarop met beelden een narratief kan worden gecreëerd en hoe makkelijk dat kan worden gemanipuleerd, ondervond hij zelf bij een screening in Istanboel. Tijdens een vraaggesprek met het publiek werd hem gevraagd hoe hij dacht over het verbranden van een Koran voor een filmscène.
In zijn antwoord haalde hij een personage in de film aan die dat goedkeurt. ‘Ik dacht: als iemand dit nu filmt en dat ene moment eruit knipt, lijkt het alsof dat mijn woorden zijn. Ik voelde die paranoia me bekruipen terwijl ik op het podium stond.’
Büyükatalay speelt bewust met de beeldvorming van de kijker, bijvoorbeeld via het hoofdpersonage Elif. ‘Ze is een, zoals ik het noem, onzichtbare migrant. Vanwege haar lichte huidskleur en blonde haar wordt ze niet meteen ‘herkend’ als migrant. Dat betekent dat ze fluïde tussen die werelden kan bewegen. Maar het gevolg is ook dat ze nooit echt ergens deel van uitmaakt.’
‘Het was voor mij een lang proces om te accepteren dat Elif ook Turks is’, vervolgt hij. ‘Aanvankelijk was ze een witte Duitser uit de middenklasse. Mijn eerste film ging over Turkse moslims in Duitsland en ik merkte dat daarna de verwachting was dat mijn volgende film daar ook over zou gaan. Dat dat mijn rol was als Turks-Duitse filmmaker: om de moslimgemeenschap in Duitsland te verklaren. Ik schreef het personage als een reactie op die verwachtingen.’
Maar tijdens het schrijven, zo legt hij uit, werd juist het personage van Elif een manier om iets met die verwachtingen te doen. En dan vooral de verwachting over hoe migrantenpersonages in films zich horen te gedragen. Die vallen vrijwel altijd in de categorie van of slachtoffer of terrorist, zoals een personage het in Hysteria het samenvat.
Het zijn films die gemaakt worden, zo vervolgt deze Mustafa, om het geweten van een wit Europees publiek te sussen. Bij zowel het financieren als uitbrengen van Hysteria merkte Büyükatalay dat een film lastiger te verkopen is als die zich niet naar die verwachtingen en simplistische categorieën voegt. ‘Men houdt van die morele overzichtelijkheid, maar dat is niet het verhaal dat ik wil vertellen.’
In Nederland wordt de film nu uitgebracht door bioscoop Kino, die vorig jaar ook het door Büyükatalay geproduceerde Love, Deutschmarks and Death (2022) vertoonde. De regisseur is benieuwd hoe de film in Nederland ontvangen zal worden. ‘Ik heb het gevoel dat het debat over migratie, en de verharding daarvan, in Nederland voorloopt op Duitsland’, stelt hij.
Juist binnen dat verharde debat is een film als Hysteria volgens hem enorm waardevol. Een film die zich niet voegt naar vooroordelen en stereotypen, maar een moreel complex verhaal vertelt met ambivalente personages. ‘James Baldwin schreef: het is makkelijk om het verhaal van Uncle Tom te vertellen; een oude zwarte man die geen kwaad in zich heeft, maar ook dat is een vorm van ontmenselijking.’
‘Als je de ‘vreemdeling’ weer mens wil maken, moet je die in al zijn inconsistenties en ambivalentie tonen. Ik heb meerdere Q&A’s meegemaakt waarbij mensen zeiden: ik ben zo blij dat je driedimensionale personages hebt gecreëerd. Voor mij is dat het absolute minimum van wat je mag verwachten van een goede film.’
Source: Volkskrant