is cultuurhistoricus en Europa-expert.
Onlangs bracht ik een minivakantie door in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog. Preciezer gezegd: ik bivakkeerde in Noord-Frankrijk aan de oevers van de rivier de Somme. Daar loop je letterlijk van begraafplaats naar begraafplaats en van oorlogsmonument naar oorlogsmonument. In de driehoek tussen de provincieplaatsen Albert, Péronne en Bapaume vond in 1916 de Slag aan de Somme plaats. Tijdens de 141 dagen die de slag duurde, vielen aan beide zijden meer dan een miljoen slachtoffers: doden, gewonden en vermisten. Dat betrof Engelsen, Fransen, Duitsers en Gemenebest-soldaten uit Canada, Zuid-Afrika en Australië. Een miljoen! Men spreekt wel van de ‘holocaust in de loopgraven’.
Deze bloeddoorlopen akkers zijn de geboortegrond geworden van een dubbele historische verplichting: ‘Nooit meer oorlog’ en ‘Nooit meer Europese verdeeldheid’. De vraag laat zich stellen hoe we het er vanaf brengen met die dubbele verplichting. Hoe goed gaat het eigenlijk met die beloften aan onszelf en de geschiedenis?
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Nou, aan dat ‘nooit meer oorlog’ hebben we ons slecht gehouden. Op de Grote Oorlog volgde de Tweede Wereldoorlog, en daarna kwamen er nog meer. Van de oorlog in voormalig Joegoslavië tot aan Gaza en Iran.
De grootste schok kwam met de oorlog in Oekraïne. Die betekende het einde van het einde van de Koude Oorlog. Opnieuw voerde Rusland op Europees grondgebied een imperialistische aanvalsoorlog uit op een ander land.
Het schokkende nieuws van de oorlog in Oekraïne is dat de nucleaire afschrikking tussen de Navo en Rusland dat laatste land er toch niet van weerhield een oorlog te beginnen. Dat gegeven heeft ons ruw uit de geopolitieke winterslaap geschud en blootgelegd hoe Europa haar defensie en weerbaarheid dramatisch verwaarloosd had. ‘Nooit meer oorlog’ kun je ook te pacifistisch opvatten.
De Europese herbewapening die nu volop gaande is, is een noodzakelijke correctie. In een wereld waarin het recht van de sterkste weer terug van weggeweest is, kan men niet waakzaam en weerbaar genoeg zijn. Tegelijk vind ik de nieuwe bewapeningsspiraal tussen potentieel vijandelijke legers zorgwekkend, omdat die echo’s uit het verleden oproept. Wie garandeert ons dat we niet opnieuw een wereldoorlog in slaapwandelen? Waar zijn de gedurfde initiatieven, los van de essentiële steun aan Oekraïne, om zo’n oorlog koste wat kost te voorkomen? Denk aan het massagraf van een hele generatie jonge mannen aan de Somme. Wat schiet de mensheid met oorlogen op?
En hoe zit het dan met de belofte van het overwinnen van de Europese verdeeldheid? Op het eerste gezicht ziet dat er florissant uit. Nogal wat mensen zijn van mening dat, nu alle naoorlogse zekerheden in de nieuwe wereldwanorde op de tocht staan, het grote Europese momentum is aangebroken. Met het wegvallen van Amerika als betrouwbare bondgenoot staan de Europeanen er alleen voor. Dit is het moment voor krachtiger Europese eenheid, voor strategische autonomie, voor ‘samen staan we sterker’. Zelfs in het Verenigd Koninkrijk ziet de meerderheid van de bevolking de Europese Unie als veilige haven in een brute wereld, en heeft men inmiddels spijt van de Brexit.
Maar onder de motorkap van de geïntensiveerde Europese samenwerking schuilt een alarmerender verhaal. Kijk naar de politieke situatie in de grote Europese landen. Keir Starmer weg door de zijdeur in het Verenigd Koninkrijk. Bondskanselier Friedrich Merz staat onder enorme druk van de extreemrechtse AfD in Duitsland. In Frankrijk wordt gespeculeerd over een presidentsrace tussen extreemrechts en extreemlinks na Emmanuel Macron. Wat een dramatische politieke instabiliteit in Europa!
Juist op het moment dat Europa een sprong voorwaarts moet maken om de nieuwe wereldwanorde tegemoet te treden, hebben we te maken met een vertrouwenscrisis van de bestuurlijke middenpartijen. Die hadden de steunberen van dat sterkere Europa moeten worden, maar liggen, nogal succesvol, onder vuur van een anti-establishment-tsunami van rechts-populistische en extreemrechtse partijen.
Hoever staan we af van een rechtsradicaal gedomineerd Europa? Zullen deze partijen normaliseren en ‘meloniseren’ als ze eenmaal aan de macht komen, of zullen zij de Europese liberale democratie ondermijnen en het Europese project op een heel andere koers brengen? Dat is de kernvraag voor de komende jaren.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant