In verschillende steden zijn koelteplekken geopend. Ze zijn bedoeld als noodoplossing voor mensen die in een oververhit huis zitten. De echte oplossing zit in het aanpakken van de woning, zegt hittecoördinator Eline Coolen van de GGD Amsterdam. ‘Hang gordijnen aan de buitenkant voor de ramen.’
schrijft voor de Volkskrant over architectuur, landschapsontwerp en stedenbouw.
Om elf uur ’s ochtends tikt de thermometer 30 graden aan in Amsterdam-West, al ligt de gevoelstemperatuur op het betegelde Osdorpplein 10 graden hoger. Maar verkoeling is nabij: in de Albert Heijn XL. Daar is op de groenteafdeling, tussen de komkommers en meloenen, een tafel neergezet waar een medewerker koude drankjes inschenkt.
‘De temperatuur, dat vind ik hier het fijnst’, zegt Ada van Gorkum-Sonneborn (74) terwijl ze aanschuift. ‘Ik woon hier om de hoek, in een flat onder een plat dak zonder isolatie. Vanmorgen was het binnen al 28 graden. Ik krijg de hitte er niet uit.’ Het glaasje water dat haar wordt aangeboden, neemt ze dankbaar aan. Ze was vergeten een flesje mee te nemen.
Deze Albert Heijn is een van twaalf koelteplekken die de gemeente Amsterdam heeft ingericht. Daar kunnen bewoners tijdelijk ontsnappen aan de hitte. Het proefproject is bedacht door Eline Coolen, die als hittecoördinator werkzaam is bij de GGD. Dat is onderdeel van het Amsterdams Hitteplan. Dat treedt in werking zodra de landelijke variant, het Nationaal Hitteplan, van kracht is.
Coolen betrok bewoners bij de keuze van de locaties: een kerk, bibliotheken, theater De Meervaart en Stadsboerderij Osdorp. Daarbij was de eis dat de temperatuur niet hoger is dan 27 graden, dat er sanitaire voorzieningen en gratis drinkwater zijn en dat er een plek is om even te zitten. Ook Utrecht, Den Haag en Kerkrade hebben koelteplekken geopend, terwijl Rotterdam op een Koele Kaart aangeeft waar bewoners verfrissing kunnen vinden.
De koellocaties zijn een noodoplossing voor een groot probleem. Honderdduizenden woningen in Nederland zijn ongezond heet. In Amsterdam scoort stadsdeel Nieuw-West het hoogst op de hittekaart: daar zijn dan ook de meeste koelteplekken. Tijdens een rondgang door de buurt wijst Coolen aan waar het misgaat. Veel woongebouwen hebben platte daken en grote ramen op het zuiden, waarbij zonwering veelal ontbreekt.
‘Onze woningen zijn niet goed bestand tegen hitte’, stelt Jeroen Kluck, lector Klimaatbestendige Stad aan de Hogeschool van Amsterdam, met wie Coolen veel samenwerkt. ‘Dat geldt voor oude, slecht geïsoleerde woningen, maar ook voor moderne en gerenoveerde huizen met goede isolatie en grote raampartijen. Die zijn energiezuinig in de winter, maar veranderen in de zomer in bakstenen ovens. De warmte die via het glas binnenkomt, verlaat het huis nauwelijks meer.’
Hij pleit voor duidelijke bouwregels tegen hitte, en normen voor groen in steden. Zijn pleidooi sluit aan bij het advies dat de Gezondheidsraad en de Wetenschappelijke Klimaatraad eind mei presenteerden om woningen, scholen en zorggebouwen versneld hittebestendig te maken. Dat moet de gezondheidsrisico’s terugdringen.
Coolen, die de studie Klimaat, Gezondheid en Technologie deed, adviseert bewoners en beleidsmakers over te nemen maatregelen. De eerste stap is zonwering plaatsen. Mede vanwege de toenemende extreme temperaturen in de stad heeft wethouder Zita Pels (Volkshuisvesting) 2,5 miljoen euro vrijgemaakt om de komende maanden huurwoningen van zonneschermen te voorzien, als onderdeel van lopende renovatieprojecten.
‘Maar je kunt ook zelf met simpele middelen iets doen’, zegt Coolen, blikkend naar een balkon waar een bewoner aan een waslijn lakens voor de ramen heeft opgespannen. Het meest effectief is echter om zonwering in het gebouwontwerp mee te nemen. Ze wijst op een woonblok met houten lamellen voor de ramen. ‘Dat is een prachtig voorbeeld.’
De tweede stap is goed ventileren. Coolen kijkt bezorgd naar flats waar de ramen open staan. ‘Die kun je overdag het beste helemaal dicht houden en pas ’s avonds, als het afkoelt, tegen elkaar openzetten.’ Ze merkt dat bewoners dat soms niet doen vanwege insecten. ‘Dan adviseer ik om een hor te plaatsen.’
De derde stap is het vergroenen van tuinen en de openbare ruimte. Bomen geven schaduw en verkoelen de omgeving; je wilt immers dat de lucht waarmee je woningen ventileert koeler is dan in het huis. Bovendien helpt beplanting bij het opvangen van piekbuien, die als gevolg van hetere zomers steeds vaker voorkomen.
‘Maar meer groen heeft niet direct impact op de binnentemperatuur in een appartement op zes hoog met grote ramen in de zon’, zegt Coolen. Wat ze nu kan bieden, is hulp van energiecoaches die de meest kwetsbare bewoners helpen met het plaatsen van zonwerend doek of ventilatoren. Een tip die Coolen op LinkedIn deelde, ging viraal: hang gordijnen met een roede, die in te klemmen is in het kozijn, voor de gevel.
‘Ik zag mensen dat massaal doen in Barcelona. Dat is een stad die ook het goede voorbeeld geeft met de aanpak van onderwijsgebouwen. De verhoogde toeristenbelasting wordt daar sinds 2024 gebruikt voor het koelen van scholen, met installaties die draaien op zonne-energie. Die scholen worden vervolgens ook benut als koelteplekken.’
In Amsterdam is er vooralsnog geen oplossing voor de vele scholen die kampen met hitteproblemen. Wel is het plan om het aantal koelteplekken uit te breiden. Er hebben zich de afgelopen dagen al vijftien nieuwe locaties aangemeld. Uiteindelijk wil Coolen dat er in elke buurt zo’n plek is. Daarnaast wil ze de routes ernaartoe voorzien van voldoende schaduwplekken.
Op de koelteplek in de Albert Heijn is het inmiddels gezellig druk aan het worden. Ada is in gesprek met Yvonne Koster, die erbij is komen zitten. ‘Vooral voor de gezelligheid, mijn huis aan de Sloterplas is nog redelijk koel.’ Als Ada zegt dat ze opziet tegen de warme dagen die nog komen, geeft ze een tip: ‘Je moet gewoon heel erg rustig blijven.’
Tot slot heeft hittecoördinator Coolen nog een laatste advies, dat hier al in de praktijk wordt gebracht: ‘Kijk naar elkaar om.’
Source: Volkskrant