Klassiek Recent werd een onbekend werk van Louis Andriessen gevonden: ‘De Schat van Scharlaken Rackham’, een grafische partituur getekend op een behangrol. Zondag klinkt het voor het eerst in ruim vijftig jaar.
Een ingelaste kleine repetitie van ‘De Schat van Scharlaken Rackham’ aan de HKU.
Het begint met „een accoord wat je moeder mooi vindt”. Dan komt er een „een accoord wat je zelf mooi vindt”. Dan een „accoord wat je familie lelijk vindt”.
Nu weet je hoe het begin van De Schat van Scharlaken Rackham klinkt: een recent herontdekt muziekstuk van de Utrechtse componist Louis Andriessen. Andriessen componeerde het in 1970 voor leerlingen van de Utrechtse Muziekschool. Niet op normale notenbalken, maar op een negen meter lange behangrol (zie onderaan). Het conservatorium van Utrecht greep de herontdekking dit jaar aan om hun 150ste verjaardag mee te vieren. De afgelopen maanden werkten tachtig leerlingen aan het interpreteren van Andriessens aanwijzingen. Zondag wordt het uitgevoerd.
Interpreteren, want ‘componeerde’ kun je vrij breed zien. Andriessen schreef voor de kinderen die het zouden uitvoeren vooral opdrachten en grafische aanwijzingen om zélf te bedenken wat er moet klinken. Zoals: „probeer de grote SCHAT te vinden in de grote D. Langzaam lopen. En zachtjes. Goed op elkaar letten. Alleen met z’n allen is hij te vinden”.
Gitarist Wiek Hijmans, coach artistieke ontwikkeling op het conservatorium, wijst het vrijdagmiddag allemaal aan op een grote replica van de behangrol (de originele rol ligt, ooit in tweeën geknipt om op een muur te passen, in een bladmuziekarchief in Zwitserland). Samen met vijf leerlingen wil hij NRC wel even een voorproefje geven. Hijmans is de grote kartrekker van het project. Trots vertelt hij hoe studenten van alle afdelingen (klassiek, pop/jazz, docent muziek en ‘musician 3.0‘) aan het stuk hebben gewerkt. Andriessen schreef het eigenlijk voor „Houtblazers, toetsinstrument 1, 2 en 3, en strijkers”, maar bij deze uitvoering nam elke afdeling een partij voor haar rekening.
Zo definieerden studenten Max Laboyrie (26, piano) en Marianna Kokavesi (23, viool) met een groepje welk akkoord ‘vervelend’ is. Ze doen het voor: een akkoord met een voorhouding; een toon die niet in het akkoord ‘past’, maar er uiteindelijk wel in zal oplossen. Alleen dat oplossen gebeurt nu niet. Vervelend. Voor het „accoord wat je moeder mooi vindt” is daadwerkelijk een moeder opgebeld om het telefonisch te verifiëren.
Studenten Max Laboyrie (links) en Qiuyi Zhao (midden) bekijken samen met docent Wiek Hijmans een kopie van de partituur van Louis Andriessen.
Stripliefhebbers vragen zich misschien af wanneer de term ‘Kuifje’ valt. Bij dezen. Want De Schat van Scharlaken Rackham is oorspronkelijk een Kuifje-album, uit 1943, onder andere bekend omdat daar de slechthorende Professor Zonnebloem voor het eerst in voorkomt. In dat verhaal duikt Kuifje in een haaivormige onderzeeër naar een gezonken schip, waar de schat van piraat Scharlaken Rackham zou liggen. Na ettelijke duikavonturen en graafwerkzaamheden (en frustratie), blijkt de schat onvindbaar. Uiteindelijk vindt Kuifje de „diamanten, parels, smaragden, robijnen’ en andere ‘dingessen’”, zoals auteur Hergé schrijft, maar wel helemaal ergens anders.
De voor de hand liggende vraag is dus: hoe verwerkte Andriessen dat verhaal in zijn muziekstuk?
Van die vraag staat leraar Hijmans even te kijken. Nee, hij heeft de strip niet gelezen. Nee, de leerlingen ook niet. Alleen Qiuyi Zhao (20, viool) blijkt het verhaal toevallig te kennen, omdat zijn ouders vroeger alle Kuifje-albums hadden. Ook hij dacht er nog niet eerder aan om de partituur aan Kuifje te linken, maar nu de rol aan zijn voeten ligt, schieten hem wel wat parallellen te binnen. Hij wijst delen aan met zijn strijkstok. „Die chaos, als we de schat proberen te vinden in de toon D, dat moet de chaos zijn waarin Kuifje dacht dat ze dichtbij de schat waren – maar hem toch niet vonden. En hier…” Hij wijst naar een kriebelig stuk waar ‘uitbarsting’ boven staat. „…dat moet de globe zijn waarin de schat uiteindelijk wel ligt”, want daarna volgt een duidelijk uitgeschreven melodie. „Dat is de schat.”
Leraar Hijmans steekt zijn duim naar hem op. Maar, vindt hij ook: het verhaal van Kuifje is uiteindelijk niet belangrijk. „Het gaat om wat we hier hebben liggen, en hoe we dat kunnen laten werken.”
Wiek Hijmans geeft aanwijzingen tijdens de repetitie.
Voor Zhao is het project een leuk avontuur. „Zeker die grafische partituur, dat vrije interpreteren, dat is nieuw voor ons als klassieke musici.” „Verfrissend”, vond klassiek pianist Laboyrie met name het improviseren. Improviseren was voor violist Kokavesi juist minder spannend, maar ze vraagt zich wel af hoe Andriessen dacht dat die schat-melodie speelbaar is voor een negenjarige. „Die vingerzettingen zijn hartstikke moeilijk.” Ook voor Stas Peters (19, drums) en Tjeerd Derksema (18, basgitaar) van de pop/jazz-afdeling, was het een interessant project. Peters: „In jazz-improvisatie zijn er nog steeds veel duidelijke regels over wat wel en niet kan. Hier wordt improvisatie nog véél breder gepakt.” Daardoor kan het ook eigenlijk niet fout gaan, denkt Peters. „Zelfs als ik m’n stok laat vallen, maak ik geluid.”
De leerlingen hebben aan de blokjes gewerkt, maar uiteindelijk is het Hijmans en een commissie van leraren en de dirigent, Esmée Olthuis, die de blokjes in een artistiek idee gieten. Zo hebben ze bijvoorbeeld besloten dat Olthuis ook terug in de tijd mag dirigeren, als ze iets nog eens wil horen. Hijmans: „Er komt ook een freeze-moment, waarop alles en iedereen stil moet staan.” De leerlingen kijken verbaasd, dat wisten ze nog niet. Zo zijn er wel meer dingen die de leerlingen nog niet weten, zegt Hijmans, maar daarover maakt hij zich geen zorgen: „We hebben nog een hele week om te repeteren!”
Een timing schrijft Andriessen niet voor, maar deze uitvoering moet uiteindelijk ongeveer 25 minuten gaan duren. Het conservatorium heeft de vrouw die de behangrol na de eerste uitvoering maar gewoon mee naar huis nam en in tweeën knipte om op te kunnen hangen, een VIP-uitnodiging gestuurd.
De partituur zoals Louis Andriessen die in 1970 op een negen meter lange behangrol noteerde. Scroll verder voor de hele partituur.
Zondag 28 juni voeren 80 leerlingen van het HKU Utrechts Conservatorium samen met 80 amateurmusici De Schat van Scharlaken Rackham van Louis Andriessen uit op de Mariaplaats in Utrecht. Zelfs voorbijgangers kunnen dan meedoen; er zijn momenten waarop één bepaalde toon moet klinken – daarvoor hoef je niet te hebben gestudeerd. Die middag klinkt ook muziek van Jacob van Eyck, en nieuw werk gemaakt door basisschoolleerlingen. Info: hku.nl