Jaimi van Essen | minister van Landbouw D66-minister Jaimi van Essen is relatief onbekend, maar dat gaat vanaf vrijdag veranderen. Dan presenteert hij de stikstofaanpak die Nederland ‘van het slot’ moet halen. „Bloemen of een lauwerkrans krijgt hij pas als er resultaat is.”
Minister-president Jetten (D66) en landbouwminister Van Essen (midden) tijdens een werkbezoek aan Staatsbosbeheer.
„Kijk, wat mooi!”, zegt Jaimi van Essen opeens tijdens een werkbezoek in Ilpendam, wijzend naar de sloot verderop, „Mijn chauffeur is met een cliënt van de zorgboerderij aan het vissen.” Zo’n dertig hoofden draaien die kant op. „Iedereen doet hier mee, dat is een groot compliment voor jou”, zegt de 34-jarige landbouwminister (D66) tegen gastheer Jurre de Vos.
Zijn positieve instelling kan de minister de komende weken goed gebruiken. Vrijdag presenteert hij de nieuwe stikstofaanpak die moet leiden tot een lagere uitstoot, wat vooral welkom nieuws is voor de natuur. Maar ook moet die aanpak Nederland van het ‘stikstofslot’ halen, zodat bedrijven weer meer mogen investeren.
Die stikstofaanpak heeft ook verstrekkende gevolgen voor boeren. Rond grote natuurgebieden komen zones tot wel een kilometer breed waarin minder stikstof mag worden uitgestoten. Veel boerenbedrijven die zich daar bevinden moeten hun uitstoot reduceren om te voorkomen dat ze in 2035 worden verplicht het aantal dieren terug te brengen. En die reductie maakt al snel dat boeren in financiële problemen komen of moeten verhuizen.
De opmerking van Van Essen in Ilpendam is illustratief: tijdens de vele werkbezoeken die hij afgelopen maanden aflegde, steekt hij veel energie in het behouden van een positieve sfeer. Polarisatie vermijdt hij. Wanneer een boer klaagt dat hij door de stikstofcrisis al jaren niet meer mag investeren, heeft Van Essen weinig behoefte daar over uit te weiden. „Hoe we hier zijn aanbeland, daar kan ik niets aan doen. Ik ben hier gekomen om het op te lossen.”
Jaimi van Essen (34) was eerder raadslid en wethouder in Losser.
Vier jaar geleden leidden pogingen van minister Christianne van der Wal (VVD) om de uitstoot terug te brengen tot gewelddadige boerenprotesten. Er moet nog steeds veel gebeuren om de natuur verlichting te bieden. De stikstofaanpak moet voor de land- en tuinbouw leiden tot een reductie van de uitstoot van 42 tot 46 procent in 2035, in vergelijking met 2019.
Vanuit de politiek en landbouworganisaties klinkt vijf maanden nadat hij is aangetreden betrekkelijk weinig kritiek op de minister, die tot februari wethouder was in Deventer. Of het is dat Van Essen zelf geen boer is geweest. „Het is een politiek dier, maakt verbindingen en is op de inhoud gericht. Prima”, zegt voorzitter Ger Koopmans van Land- en Tuinbouworganisatie Nederland (LTO), de grootste belangenorganisatie van boeren en tuinders, „maar bloemen of een lauwerkrans aan hem uitreiken, doen we pas als er resultaat is.”
Via compensatieregelingen wil Van Essen zoveel mogelijk boeren meekrijgen. Zo wordt een vrijwillige regeling ingesteld voor bedrijfsbeëindiging waarvoor 2,75 miljard euro is uitgetrokken. Mede met het stikstoffonds van 20 miljard euro, dat door het vorige kabinet was opgeheven, moet boeren nieuw perspectief worden geboden. Dat kan door het verdienmodel van een bedrijf te veranderen, waardoor meer nadruk op bijvoorbeeld biologische landbouw of natuurbeheer komt te liggen.
Tot verbazing van sommige Tweede Kamerleden werkt Van Essens vriendelijke aanpak ook in het parlement. Voorganger Femke Wiersma (BBB) botste geregeld met de Kamer, maar die aanvaringen blijven uit wanneer Van Essen in maart een eerste grote debat voert. Wanneer Caroline van der Plas (BBB) suggereert dat de minister geen oog heeft voor de leegloop op het platteland, vallen zijn hardste woorden. „Dat is een beetje flauw van mevrouw Van der Plas, want ik kom zelf ook van het platteland.”
Op dat moment heeft Van Essen al ondervonden dat landelijke politici snel onder vuur komen te liggen. Hij slaat na één week ministerschap een uitnodiging af voor de actiedag Red het Platteland, omdat hij de sector liever door kleinschalige werkbezoeken leert kennen. En zijn zoontje wordt die dag één jaar. „Verjaardag zoontje is belangrijker”, laat De Telegraaf de teleurgestelde organisatie in een krantenkop zeggen.
Voor Van Essen is dit niet de eerste keer dat hij kritiek krijgt. Dat gebeurt ook volop via sociale media wanneer hij in 2019 wethouder wordt in het Twentse Losser. Vooral vanwege zijn leeftijd – 27 jaar – krijgt hij al kritiek voordat hij is begonnen. Voor Van Essen is dat aanleiding om voortaan sommige sociale media te negeren. Maar zich ouder voordoen, doet hij niet. Als hem in 2020 in een podcast wordt gevraagd hoe hij als jonge wethouder met de druk omgaat, zegt hij: „Om te ontspannen doe ik een potje FIFA”.
Populair is D66 niet in Twente. Als hij in 2014 raadslid in Losser wordt, is dat voor de partij de eerste zetel sinds jaren. De partijgenoot die van 1994 tot 2002 als enige in de raad heeft gezeten, waarschuwt Van Essen om niet te pronken met principes: „Ik heb hier acht jaar gelijk gehad, maar nooit gekregen. Maak niet dezelfde fout.”
Van Essen neemt als minister direct afstand van de oude ambitie van D66 om de veestapel te halveren. Toenmalig Tweede Kamerlid Tjeerd de Groot pleitte in 2019 voor die halvering, waardoor de stikstofuitstoot drastisch zou dalen. Veel boeren denken bij een D66-minister nog altijd aan die uitspraak, maar tijdens een eerste werkbezoek aan een melkveehouderij in Markelo, schept Van Essen duidelijkheid. „De veestapel halveren, dat zijn geen woorden die je van mij hoort”, zegt hij tegen Hart van Nederland. Dat hij daarmee tegen zijn eigen partij ingaat, ontkent de nieuwe minister. „Mijn partij weet heel goed hoe ik daarover denk. En de partij heeft mij gevraagd om het ministerschap in te vullen en dat vind ik een duidelijk signaal.”
Door niet scherp stelling te nemen, wil Van Essen ook bredere steun in het parlement vergaren. De stikstofplannen die hij deze vrijdag bekendmaakt, moeten vanaf begin volgend jaar via meerdere wetten worden uitgevoerd. En de steun van oppositiepartijen is een vereiste voor het minderheidskabinet. Tijdens een bezoek aan Radio Kootwijk op de Veluwe – Van Essen is ook verantwoordelijk voor natuurbeheer – laat hij samen met premier Rob Jetten (D66) weten te mikken op de steun van zo’n honderd zetels in de Tweede Kamer.
Keer op keer benadrukt Van Essen dat Nederland van het stikstofslot moet worden gehaald en voor dat argument zijn veel partijen gevoelig. Aangezien minder bedrijven door het stikstofprobleem groen licht krijgen om te investeren, loopt de economie schade op, blijft de woningbouw achter en duurt het langer om de filevorming op het stroomnetwerk op te lossen.
Daarnaast wil Van Essen dat constructieve partijen hun wensen in de stikstofplannen terugvinden. Zo kan Pro met extra vergroening of meer biologische landbouw over de streep worden getrokken. JA21 ziet de hoge uitstoot niet zozeer als een probleem, maar wil vooral meer investeringen mogelijk maken. En dat vereist nieuwe natuurvergunningen. Die kunnen dan weer eerder worden verstrekt als nieuwe activiteiten iets meer stikstof zouden mogen uitstoten.
De minister, hier op werkbezoek bij Radio Kootwijk, heeft het oude D66-standpunt van halvering van de veestapel losgelaten.
Steun zoekt de minister ook bij landbouworganisaties. In ruil voor een plek aan de overlegtafel moeten die wel aan twee voorwaarden voldoen: het bestaan van het stikstofprobleem erkennen én bereidheid tonen om het op te lossen. Volgens Van Essen voldoen LTO en de jonge boeren van het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt aan die voorwaarden. Ze zitten dan ook in de klankbordgroep ‘maatschappelijk overleg’, waar ook natuurorganisaties en commerciële partijen (zoals de Rabobank) aan deelnemen.
Met het meer activistische Agractie is alleen maandelijks telefonisch contact, bij het radicale Farmers Defence Force bleef de communicatie beperkt tot één telefoontje.
Dat Van Essen sommige boerenorganisaties dicht bij zich houdt, wil niet zeggen dat hij vrijdag vooral positieve reacties kan verwachten. Dat bleek wel toen de NOS vorige week een nieuwsbericht publiceerde – „een bult onzin” volgens de minister – over de stikstofaanpak. In een reactie had Agractie het over „een minister op oorlogspad”, terwijl Koopmans van LTO „een groslijst van waanideeën” zag.