Het nieuwe, bloedstollende boek van Thomas Harding deed me weer eens beseffen hoe moeilijk het voor een historicus is om de waarheid te achterhalen. De Britse schrijver, die eerder bestsellers publiceerde over de jacht op Auschwitz-commandant Rudolf Höss en de geschiedenis van het Berlijnse buitenhuis van zijn Joodse familie, vertelt in De zaak Einstein. Hitler, Mussolini en de moord op een gezin het verhaal van ingenieur Robert Einstein, die tijdens de Tweede Wereldoorlog met zijn vrouw en twee dochters op een landgoed in de buurt van Florence woonde. Als Jood was hij in het Italië van Mussolini relatief veilig, zeker in de zomer van 1944 toen de Geallieerden het land al bijna in handen hadden. Maar Robert had pech, want hij was de neef van natuurkundige Albert Einstein, een verklaarde vijand van Hitler. Die familieband vormt de basis van Hardings boek.
Begin augustus 1944 staat er ineens een groep Duitse militairen bij de Einsteins op de stoep. Hun commandant, die ook de naam van Albert Einstein laat vallen, vraagt waar de ingenieur uithangt. Maar Roberts vrouw Nina en hun dochters Luce en Cici weten dat niet. Nadat een paar weken eerder Duitse soldaten ook al naar hem vroegen, is hij de bossen in gevlucht. Niemand weet waar hij sindsdien is.
Samen met drie van haar nichten die ook op het landgoed wonen, wordt Nina met haar dochters opgesloten in een slaapkamer. Als ze vragen wat de Duitsers van hen willen, krijgen ze te horen dat ze van spionage worden beschuldigd.
Uit frustratie over Roberts afwezigheid beginnen de soldaten het landhuis te vernielen. Totdat ze op een gegeven moment Nina, Luce en Gucci bij zich roepen en executeren. De volgende dag staat het Britse leger op de stoep. Uit een jeep stapt ook een Amerikaanse officier die speciale orders van president Roosevelt heeft om de Einsteins te vinden.
Robert is wanhopig zodra hij ontdekt wat er met zijn vrouw en dochters is gebeurd en pleegt nog geen jaar later zelfmoord. Op dat moment begint Hardings zoektocht naar de daders en eventuele opdrachtgevers van de moord. Kwam het bevel van Hitler, die na de mislukte aanslag op zijn leven van 20 juli 1944 vol wraakzucht zat dat hij zelfs de familieleden van zijn tegenstanders wilde straffen? Of hadden de Einsteins domme pech en waren ze slachtoffer van aan het oostfront verwilderde militairen op de terugtocht? Welke eenheid had de moord gepleegd en wie was de commandant?
Harding komt ver in zijn speurtocht, aan de hand van de bevindingen van Duitse en Italiaanse onderzoeksrechters, journalisten, historici en ooggetuigen. En toch blijft de mist van de geschiedenis boven die noodlottige augustusdag van 1944 hangen. Want als die commandant in 2016 eindelijk lijkt te zijn gevonden, blijkt het bewijs net niet overtuigend genoeg. Het maakt het lot van de Einsteins alleen maar nog gruwelijker, terwijl je bewondering voor sommige historici toeneemt.