Nederlandse literatuur In haar nieuwe, imponerende roman vertelt Jannah Loontjens over de liefde tussen een drugsdealer en een getrouwde vrouw, die elkaar kennen uit hun jeugd in Scheveningen. Vooral de psychologische spanning maakt het boek de moeite waard.
De boulevard van Scheveningen met het Kurhaus, begin jaren tachtig.
De overheid kan je vastzetten, maar ik kan je ledematen inkorten. Dat stelt Zev den Heijer, een van de hoofdpersonen uit Gala en Zev, de nieuwe, imponerende roman van Jannah Loontjens (1974). Zev, een drugshandelaar, kan die dingen niet alleen, hij doet ze ook, zonder scrupules: „als je opgroeit met geweld wordt het eenvoudig, dan hoort het bij je leven zoals wel meer dingen erbij horen: een jas aantrekken als je naar buiten gaat, sokken als je opstaat. je weet niet beter. geweld is voor mij een manier om me te uiten, een middel om toe te passen als ik iets voor elkaar wil krijgen.”
Jannah Loontjens: Gala en Zev. De Geus, 280 blz. €22,99
In Gala en Zev uit Zev zich uitsluitend in onderkast. Aanvankelijk irriteert dat, maar het is verklaarbaar. In Zevs leven komt van het een het ander en van het ander het een. Hij is niet gewend, en in beginsel ook niet genegen, zichzelf onder de loep te nemen. Tegelijkertijd is dat precies wat Loontjens hem overtuigend toch laat doen, als hij aan het begin van de roman gearresteerd wordt en in de gevangenis belandt. Zonder de stress van zijn bekende bestaan krijgt hij het letterlijk en figuurlijk benauwd. Tegen wil en dank geeft hij zichzelf rekenschap van hoe dat komt; gaande het verhaal komt een glimpje geweten tot ontwikkeling.
Zev komt uit Scheveningen, uit de arme buurt rondom de haven. Daar leerde hij in de jaren tachtig van de vorige eeuw Gala kennen. Zij, op dat moment een jonge puber, wordt er „kankerrijkeluiskind” genoemd, bekogeld en in elkaar geslagen – tot Zev haar in bescherming neemt. Gala woont bij haar moeder, is even arm als iedereen in de buurt en wordt net als de meeste anderen aan haar lot overgelaten, maar er zijn boeken in huis en haar moeder heeft contact met kunstenaars en acteurs.
Gala vindt Zev knap, net als andersom, maar er is meer: „Bij hem heb ik het gevoel herkend dat je niets meer te verliezen hebt. En op de bodem van dat gevoel hebben wij elkaar vastgegrepen […] wij met zijn tweeën tegen de wereld.” Op haar achttiende, als zij gaat studeren in Amsterdam, verliest ze Zev uit het oog, totdat hij haar twintig jaar later ineens opwacht bij haar werk en ze een buitenechtelijke affaire krijgen.
Als Zev gepakt wordt, luidt de aanklacht onder meer moord, op zijn beste vriend en ‘zakenpartner’ Rem. Gala wordt gebeld voor het politieonderzoek. Ze kan weinig vertellen, ze heeft weggekeken, zelfs toen Zev met een bebloede hand langskwam en ze hem verbond: „[…] ik wil helemaal niet weten wat hij precies heeft gedaan, hoe hard hij is of hoe meedogenloos. Ik wil juist horen dat het wel meevalt. Ik ben een detective met een omgekeerde nieuwsgierigheid, ik wil juist ontdekken dat het veel minder ernstig is dan het lijkt; niets om me zorgen over te maken.” Met de hoop op die uitkomst gaat ze op onderzoek uit.
Om en om vertellen Gala en Zev wat ze ontdekken over vroeger en nu, over zichzelf en elkaar, waarbij ze allebei hun eigen volgorde en logica aanhouden. Deels overlappen de verhalen en de interpretatie van gebeurtenissen elkaar, maar vaak ook niet.
Loontjens brengt spanning in de roman door uitgekiend informatie te doseren. Heeft Zev nu wel of niet zijn beste vriend afgemaakt? Gala ziet hem er niet voor aan. Zev zichzelf ook niet. Maar de lezer weet het niet zo zeker – en Loontjens zorgt ervoor dat je het wilt weten.
Toch is het vooral de psychologische spanning die Gala en Zev zo de moeite waard maakt. De roman is een onderzoek naar wat mensen op elkaar projecteren en naar hun idee van vrijheid. De portretten die Gala en Zev van elkaar en zichzelf schetsen zijn allesbehalve eenduidig. Loontjens geeft heel precies een wirwar weer, aan herinneringen, acties en motieven. Ook biedt de roman knap inzicht in hoe het eraan toegaat in de drugshandel.
Gala verbeeldt zich dat zij de echte Zev kent, dat zij als enige door zijn hardheid heen breekt – zoals je vaker hoort dat partners van ‘foute mannen’ doen. Ze laaft zich aan haar fantasie van exclusiviteit, houdt hem de hand boven het hoofd en steekt haar kop in het zand, maar stelt evengoed dat hij, als belichaming van gevaar, haar het gevoel geeft dat ze „ten volle leeft”. Dat is armoedig, maar ook ontwapenend eerlijk. En het wordt invoelbaar.
Zev is vooral van mening dat alles hem overkomt. Tja, hij werd, sinds hij op school wat wiet verkocht, nu eenmaal een zakenman, handelend in spullen die toevallig illegaal zijn, nietsontziend omdat dat nu eenmaal moet. Maar tussendoor blijkt hij toch ook wel trots: „je moet wel moed hebben. dat maakt het ook tot een avonturenbestaan. dat is wat er aantrekkelijk aan is. precies dat doen wat niet mag. wat niemand verwacht en wat niemand aandurft. en daar nog rijk mee worden ook.” Hij blijft het zo zien en krijgt toch ook een beetje spijt van bepaalde acties.
Gala en Zev zijn verbonden door jeugdherinneringen, die Loontjens ontroerend weergeeft. Die keer op de pier, toen bij Panorama Mesdag… Maar evengoed is een groot deel van hun unieke band maar verzonnen. Door hen allebei.
Zev laat Gala op enig moment een van zijn huizen zien, een villa. Kijk hoe ver die Scheveningse stumper het geschopt heeft! In elk smetteloos vertrek staat een televisie. Gala wijst hem erop dat wie van geboorte rijk is, dat nooit zou doen. Zij weet dat, hij niet. Maar ook zij blijft zich haar leven lang schamen voor de armoe die ze als kind kende. Ook zij wil dat verhullen en ombuigen.
Loontjens stelt uiteindelijk de vraag hoe corrumpeerbaar misschien wel álle mensen zijn. Gala krijgt, als Zev in de gevangenis zit, via via een Rolex van hem. Haar man is er boos over, totdat ze erachter komen wat het horloge waard is. De verkoop biedt hun gezin de mogelijkheid te verhuizen naar een ruimer huis, eindelijk. Biedt bloedgeld dan toch vrijheid?