Festivals Gemeenten verplichten festivals tot een zero-tolerancebeleid inzake drugs, maar de politie kan niet voor iedere pil komen opdraven. Het bedrijf ThinkTwice is in dat gat gesprongen en legt boetes op bij drugsbezit. Festivals worden daarmee een proeftuin voor private ordehandhaving.
Marc (23) en Jacob (28) stoppen nog snel wat zakjes drugs in hun boxershorts op de parkeerplaats van ReBirth, een hardstyle festival in het Brabantse Haaren, aan het begin van dit festivalseizoen. Zonder problemen komen ze door de drugscontrole bij de ingang.
Maar dan komt er een beveiliger op ze af, vertellen de twee later aan NRC. Jacob en Marc kennen elkaar van een vriendengroep die vanaf het vroege voorjaar de Brabantse festivals afloopt. Ze willen niet met hun volledige naam in de krant om niet als drugsgebruiker bekend te staan – we gebruiken hun tweede namen. „Meekomen”, zegt de beveiliger.
Hij neemt de twee vrienden mee buiten het zicht van het publiek, achter met zwart plastic beklede hekken. Waarom ze uit de rij worden gepikt weten ze niet, de beveiliger beantwoordt hun vragen niet. „Alles inleveren, of je gaat naar de politie”, zegt hij volgens de twee jongens. „Hij dreigde zelfs met drugshonden”, zegt Jacob. De twee besluiten de zakjes drugs uit hun boxershorts te vissen.
‘No Drugs Allowed’ staat er geschreven bij de ingang van het 7th Sunday Festival in Erp.
Dan brengt de beveiliger ze naar een kleine bouwkeet. „Jullie zijn nu bij ThinkTwice”, zegt iemand die daar achter een tafeltje zit. Van dat bedrijf hebben de vrienden nog nooit gehoord. Ze moeten het bedrijf een boete betalen voor de drugs die ze bij zich hebben, vertelt de medewerker. Het alternatief is: door naar de politie, wordt hen verteld. Die zit één deur verderop, in een eigen portacabin. Als ze aan de politie worden overgedragen, krijgen ze een verhoor en een strafblad.
Marc is verbaasd. Waarom moet hij een boete betalen aan een bedrijf? Mag dat wel? Jacob vraagt zich af: Worden we niet „keihard genaaid?”
De twee hebben het idee dat ze onder druk worden gezet. Er zit niks anders op dan meewerken, denken ze. Marc legt zijn twee zakjes met 2 à 3 gram ketamine en 2 à 3 gram ‘miauw’ (een benaming voor 2-MMC, 3-MMC of 4-MMC, stimulerende synthetische drugs) op tafel. De medewerker zet de zakjes op de foto, samen met zijn ID-kaart, en geeft Marc een QR-code. Hij betaalt ter plekke 150 euro boete, blijkt uit een bankafschrift dat NRC inzag.
Jacob heeft acht zakjes bij zich met ketamine, miauw en pep (amfetamine), zegt hij. Volgens hem zijn sommige zakjes maar halfvol. Hij had op het laatste moment alles wat nog in z’n portemonnee zat snel in z’n boxershort gestopt. Maximaal 4 gram in totaal, denk hij. Toch telt ThinkTwice alle halflege zakjes bij elkaar op en moet hij 350 euro boete betalen, is te zien in zijn bankapp.
„Ik weet nog steeds niet wat voor bedrijf dit is en of het wel deugt”, zegt Jacob. „Het voelt als afpersing”, zegt Marc.
Zorgen over harddrugsgebruik op festivals en capaciteitsproblemen bij de politie hebben een markt gecreëerd voor ThinkTwice. Dit bedrijf, opgezet door (oud-)politieagenten, legt boetes op aan mensen die drugs bij zich hebben op festivals.
Het product wordt verkocht als een win-win: de politie wordt ontlast, drugsgebruik wordt aangepakt, overlast neemt af, de festivalorganisatie krijgt, als zij de hulp van ThinkTwice inschakelt, makkelijker een vergunning. Vorig jaar draaide ThinkTwice 11 pilots en legde het 250 boetes op. Dit voorjaar stond ThinkTwice al bij SuperSized Kingsday, Harmony of Hardcore en ReBirth, later dit jaar volgen onder meer Dominator, Festyland en Decibel Outdoor.
Maar mag een bedrijf wel boetes opleggen? Wie controleert of de boetes proportioneel zijn? Worden bezoekers niet onder druk gezet? En wie controleert dat? En is het niet gevaarlijk, als gebruikers bijvoorbeeld minder snel naar de EHBO durven gaan als ze vrezen ook daar gepakt te worden?
Gemeenten, politie en OM zijn enthousiast over het private boetebedrijf. Voor hen is de inzet van ThinkTwice gratis: festivals betalen voor de inzet van ThinkTwice en krijgen meer dan de helft van de geïnde boetebedragen terug, ThinkTwice houdt de rest. Maar de belangen van bezoekers staan op het spel. Festivalbezoekers worden proefkonijnen voor het pionieren met een vorm van private politie.
Met grote zonnebrillen, glittercapes, croptops en stevige sneakers sjokken bezoekers op een zonnige Pinksterzondag door een weiland naar de toegangspoorten van 7th Sunday, een dancefestival in het Brabantse Erp. Sommigen tikken nog even een blikje alcohollimo weg, iemand anders trekt haar witte gymp uit om een zakje drugs onder de zool te verstoppen.
Alle dertigduizend bezoekers zijn akkoord gegaan met de algemene voorwaarden van ThinkTwice toen ze een ticket kochten. Ook naast de ingangspoort staan deze algemene voorwaarden afgedrukt op een met zwart zeil behangen hek. Maar niemand die het ziet: bezoekers zijn druk om hun vrienden te vinden in de drukte of scrollen door hun telefoon op zoek naar de kaartjes.
Geen van de bezoekers die NRC spreekt heeft gehoord van ThinkTwice. „Niemand leest die kleine regeltjes”, zegt iemand. „M’n vriendin heeft m’n ticket gekocht”, zegt een ander. Voor sommigen maakt het niet uit, zij zeggen geen drugs te gebruiken. Een ander is onaangenaam verrast: „Dat kan toch niet”, roept hij terwijl hij snel doorloopt naar z’n vrienden. „Ik ga niet betalen hoor!”
Toch zijn het deze algemene voorwaarden waardoor bezoekers die drugs bij zich hebben een boete moeten betalen aan ThinkTwice. In die voorwaarden staat dat het verboden is om drugs mee te nemen. Wie dat wel doet, levert in juridische termen een ‘wanprestatie’ en moet een boete betalen, als schadevergoeding aan de organisatie.
Een van de bedenkers van dit systeem, SODA, heeft al twintig jaar ervaring met private boetes. Het bedrijf werd opgericht door politieagent Arie-Jan van Os, die tijdens zijn politiewerk zag dat het bij winkeldiefstal „te vaak voorkwam dat daders ongestraft wegkwamen”, staat op de site van SODA. Hij bedacht een aanpak waarbij dieven 181 euro ‘schadevergoeding’ moeten betalen aan de supermarkt.
Hij droeg het bedrijf later over aan zijn zoon Niels van Os, die ook bijna twintig jaar bij de politie werkte, waarvan ruim tien jaar naast zijn werk bij SODA. Hij stopte bij de politie nadat er melding was gemaakt van „vermeende belangenverstrengeling”, omdat Van Os volgens meerdere agenten tijdens het politiewerk reclame maakte voor SODA.
Inmiddels werkt SODA ook voor tankstations en parkeergarages waar klanten doorrijden zonder te betalen, bij verzekeringsfraude en bij online oplichting. En nu dus bij festivals.
Daarvoor werkt SODA samen met SCOPED, een bedrijf dat entree- en kwaliteitsmanagement op festivals regelt. Ook SCOPED heeft banden met de politie: mede-oprichter en -directeur Kevin Chan werkt als teamchef bij de politie-eenheid Den Haag. De politie Den Haag beantwoordt geen inhoudelijke vragen hierover, maar zegt dat „alle stappen van de richtlijnen” voor nevenfuncties zijn doorlopen.
Chan zegt telefonisch dat hij „harde afspraken” met de politie heeft dat zijn werk voor SCOPED niet zijn werkgebied bij de politie raakt en er geen belangenconflicten ontstaan. Dat het werk van ThinkTwice raakt aan politiewerk – Chan werkte namens SCOPED onder meer als ‘veiligheidsliaison’ bij 7th Sunday in Erp – vindt hij geen probleem. „Je kan overal strafbare feiten tegenkomen, ook als je vrijwilliger bent in een speeltuin.”
Het 7th Sunday Festival in Erp, in mei van dit jaar.
„Een ervaring bij ThinkTwice is altijd beter dan bij de politie”, zegt John van der Elst, die vijftien jaar bij de politie werkte en nu operationeel directeur is van SODA. Bezoekers krijgen bij ThinkTwice immers geen strafblad en dat is potentieel een groot voordeel – militairen, artsen en medewerkers in de kinderopvang kunnen bijvoorbeeld ontslagen worden als ze een strafblad hebben.
Bezoekers mogen na een boete van ThinkTwice ook meestal weer terug het festivalterrein op en hoeven niet uren te wachten, wat bij de politie vaak wel gebeurt. De politie moet bij twijfel namelijk onderzoeken of de stof wel echt verboden is. De poeder in een zakje gaat naar een lab om vast te stellen of het bijvoorbeeld het verboden 3-MMC is, of legaal cafeïnepoeder. Dat kost tijd.
Bij ThinkTwice gebeurt dat niet. Iemand die daar wordt „gepakt”, tekent een overeenkomst. „Bezoeker verklaart dat hij/zij zich niet heeft gehouden aan de regels en doet afstand van de drugs”, staat in dat contract. ThinkTwice voorkomt zo dat het zelf moet bewijzen dat het om verboden middelen gaat – dat verklaart de bezoeker immers zelf.
Maar zijn mensen wel helemaal vrij om te kiezen of ze de overeenkomst met ThinkTwice willen tekenen? „Ja,” zegt Van der Elst beslist. „Wij zetten bezoekers niet onder druk.” Maar wie niet tekent, kan wel door een deurwaarder aansprakelijk worden gesteld voor de schade die de festivalorganisatie lijdt, zegt hij. En het zou „een optie kunnen zijn” om iemand die niet wil tekenen door te sturen naar de politie, geeft Van der Elst toe.
Hij benadrukt meermaals dat ThinkTwice de politie „nooit als dreigement gebruikt”. Wel krijgen bezoekers te horen dat ze „vroeger”, voordat ThinkTwice bestond, „aan de politie zouden worden overgedragen en dan een verhoor en een strafblad zouden krijgen”, zegt Van der Elst.
Kan dat voor jongeren die net zijn gepakt voelen alsof ze onder druk worden gezet? „Ja”, geeft Van der Elst toe. „Maar ze zetten allemaal zelf hun handtekening.”
Voor hoogleraar strafprocesrecht Joep Lindeman van de Universiteit Utrecht lijkt dit op „oneigenlijke drukuitoefening”, zegt hij telefonisch. De vergelijking die ThinkTwice maakt tussen het betalen van een private boete of een strafblad gaat volgens de hoogleraar mank. Het OM vervolgt mensen met een kleine ‘gebruikershoeveelheid’ harddrugs meestal niet, en zij krijgen dus ook geen strafblad. ThinkTwice mag mensen „niet bang maken met een strafblad dat er helemaal niet zou komen”, zegt hoogleraar Lindeman.
ThinkTwice maakt voorafgaand aan een festival bovendien afspraken met de politie over hoeveel drugsbezit ThinkTwice zelf mag afhandelen. De politie houdt in principe bezoekers alleen aan bij „buitensporige hoeveelheden”, bevestigt een woordvoerder van de politie Oost-Brabant. Hoeveel dat is, wil de politie niet zeggen.
Hoogleraar Lindeman vraagt zich ook af of festivalbezoekers „de tegenwoordigheid van geest” hebben om hun belangen goed af te wegen. „Ze worden echt voor het blok gezet.” Bij de politie heeft iedereen recht op een advocaat, maar dat geldt bij ThinkTwice niet. Terwijl het om flinke bedragen kan gaan, tot wel 600 euro. De rechtsbescherming van verdachten is daarmee in het geding, zegt Lindeman.
Want er is een groot grijs gebied. Zijn de middelen waarmee iemand ‘gepakt’ wordt wel verboden? Is de hoogte van de boete wel proportioneel? ThinkTwice zegt het boetebedrag te bepalen op basis van het aantal ‘eenheden’. Wat precies een eenheid is, bepaalt ThinkTwice zelf. „Meestal is dat wel duidelijk”, schrijft het bedrijf in de evenementvoorwaarden. Maar wat als het onduidelijk is, zoals bij Jacob, die halflege zakjes bij zich had die volgens hem allemaal als losse eenheden werden geteld? „Dan wil je een advocaat hebben die met je meedenkt”, zegt hoogleraar Lindeman.
Festival Harmony of Hardcore in Erp.
„No drugs allowed”, staat op grote billboards op het terrein van het 7th Sunday Festival in Erp. Dat is een eis van de burgemeester van de gemeente Meierijstad: die verplicht dat de festivalorganisatie een „zero tolerance-beleid” inzake drugs voert. „Er dient onverminderd streng geacteerd te worden” op drugsbezit, staat in de vergunning. De organisatie is verplicht om „passende maatregelen” zoals „boete/ontzegging” op te leggen aan mensen die toch drugs bij zich hebben, schrijft de vergunning voor.
Via de vergunningvoorschriften creëert de gemeente zo een markt voor ThinkTwice. De burgemeester wil zero tolerance, maar de politie kan niet voor iedere pil komen opdraven. ThinkTwice springt in dat gat.
Johan Dortmans van Par-T, de organisator van het 7th Sunday Festival, zegt ThinkTwice onder meer in te zetten omdat het „enorm veel druk wegneemt bij de politie”. Volgens Dortmans leggen gemeenten steeds meer verantwoordelijkheden voor „heel veel maatschappelijke problemen” bij festivalorganisaties neer.
De politie Oost-Brabant beantwoordt geen vragen over de ingezette capaciteit. Wel schreef de expert evenementen van de politie Oost-Brabant na het ReBirth festival op LinkedIn dat de „doordachte plannen” ervoor hadden gezorgd dat „handhaven alleen nog nodig was op excessen.” Waar het festival in eerdere jaren „een groot deel van onze inzet opeiste, zien we nu dat dit steeds minder wordt.”
Bij ReBirth was het de gemeente die het inzetten van ThinkTwice opperde, zegt organisator Ferry van den Nieuwelaar. „De gemeente eist al jaren een zero tolerance-beleid”, zegt hij. „Maar wij kunnen zelf niet veel doen als iemand toch drugs gebruikt. ThinkTwice kan dat wel.”
Volgens verslavingsorganisatie Trimbos is er geen bewijs dat dit soort repressief beleid drugsgebruik echt vermindert. Toch verkoopt ThinkTwice haar boetesysteem als een „preventieve aanpak” – het bedrijf zegt met iedereen die een boete krijgt ook een „preventief gesprek” te voeren.
Dat is tegen het zere been van projectleider Floris Brocaar van Unity, een organisatie die in samenwerking met festivals werkt aan veilig drugs- en drankgebruik. Brocaar stond tijdens Pinksteren het hele weekend met een standje op het festivalterrein in Erp om voorlichting te geven over drugsgebruik. Toch ziet hij in ThinkTwice geen bondgenoot.
„De term preventie wordt te pas en te onpas gebruikt”, zegt hij. „De problematiek wordt ontzettend versimpeld. Wij hebben een uitgekiend programma, met een wetenschappelijk bewezen aanpak.” Unity is door het RIVM erkend als een aanpak met goede onderbouwing. „Waar is hún wetenschappelijke onderbouwing?”
John van der Elst van ThinkTwice geeft toe dat ze geen bewijs hebben dat hun aanpak preventief werkt. ThinkTwice is ook niet door het RIVM erkend. „Het effect is heel lastig te onderbouwen”, zegt Van der Elst. „Het is de vraag of ze [festivalbezoekers] minder drugs meenemen of dat ze het beter verstoppen.”
Brocaar vreest dat ThinkTwice zelfs averechts kan werken, als bezoekers die onwel worden door drugs bijvoorbeeld niet meer naar een EHBO-post durven, uit angst dat ze daar gepakt worden en naar ThinkTwice worden gestuurd.
Die zorg is onterecht, zegt Van der Elst van ThinkTwice. Beveiligers zullen nooit op het festivalterrein zoeken naar drugsgebruikers. „Wij willen dat een bezoeker die zich niet goed voelt, altijd naar de medische staf of hulpverlening kan. Dat belang is groter, anders krijg je een soort jacht. Dat is voor ons een harde lijn. Absoluut.”
Toch blijkt die lijn niet zo hard. Organisator Ferry van den Nieuwelaar van ReBirth vertelt dat hij voor zijn festival ‘spotters’ heeft ingezet, mensen in burger die overal op het festival controleren op verboden gedrag, ook op drugs. Als zij iets zien wat niet mag, halen ze de beveiliging erbij en sturen ze mensen door naar ThinkTwice. Ook bij 7th Sunday in Erp liepen spotters rond, al weet de organisatie niet precies of zij ook op drugs controleerden. De spotters bij beide festivals zijn van SCOPED, een van de twee bedrijven achter ThinkTwice.
SCOPED zelf herhaalt dat het op het festivalterrein niet controleert op drugsbezit.
„Je kunt er niet van op aan”, zegt hoogleraar Lindeman. „Private ordehandhaving kan een oplossing zijn. Maar dan moeten er duidelijke kaders zijn om willekeur te voorkomen. Die zijn er nu niet: er is geen toezicht, je weet niet wat ThinkTwice doet.” En gemeenten werken dat in de hand. „Gemeenten outsourcen taken die van oorsprong bij de politie liggen. Festivals worden daarmee een proeftuin voor private ordehandhaving. Zonder dat zij zich aan de regels hoeven te houden die voor politie gelden en zonder dat iemand er toezicht op houdt. Wie grijpt er in als het mis gaat?”
De gemeente Meierijstad, waar het 7th Sunday Festival plaatsvond, schrijft in een reactie dat het een zero-tolerance beleid voorschrijft. Men wil „denormalisering van drugsgebruik”. De gemeente heeft de verantwoordelijkheid voor het ingrijpen bij drugsbezit neergelegd bij de festivalorganisatie omdat het een „besloten feest” is en „geen openbare ruimte.” Op vragen over rechtsbescherming van bezoekers schrijft de gemeente dat „taken en verantwoordelijkheden helder zijn belegd.”
Met Pinksteren gingen Marc en Jacob twee dagen lang naar het festival in Erp. De boetes van ThinkTwice hebben hen „totaal niet” van gedachten doen veranderen over drugs. Wel hebben ze tevoren even gecheckt of ThinkTwice ook bij dit festival aanwezig was. En hebben ze de drugs nog wat beter verstopt. Ze zijn niet gepakt.
Reageren? onderzoek@nrc.nl