Hazes-foto 24 jaar geleden maakte fotograaf Patrick Post een iconische foto van André Hazes, die nog altijd veelvuldig wordt gebruikt – vaak zonder zijn toestemming. Er blijkt nauwelijks iets tegen te doen. „Zelfs als je de zaak wint, kost het je nog geld.”
Concertfoto uit 2002 (links) van zanger André Hazes (1951-2004). Het iconische beeld duikt overal op.
Op de keukentafel van fotograaf Patrick Post (58) in Monnickendam ligt een zwart T-shirt met het gezicht van André Hazes erop, als wit silhouet. Het is het gezicht zoals Post het 24 jaar geleden fotografeerde tijdens een concert van Hazes in het Olympisch stadion in Amsterdam. ‘It’s Dre-day’ staat er in witte letters naast het hoofd.
Op tafel ligt ook een diamond-paint-set, waarmee je een kunstwerkje kunt maken met kleine diamantjes. Een ondergaande zon verdwijnt bijna in de zee, linksboven verrijst hetzelfde hoofd van Hazes uit de golven. De set is in verschillende maten online te bestellen, bij verschillende webwinkels. Voor wie meer van schilderen houdt is er ook een schilderen-op-nummer-set van de afbeelding beschikbaar, die geleverd wordt met canvas, potjes verf en een penseel.
Er is nog meer, véél meer, laat Post zien als hij zijn computer heeft opgestart. Een spiegel, een klokje, verschillende T-shirts, een spaarpot, een kaars, een olielampje, een vliegengordijn, schilderijen, onderzetters. Allemaal spullen met de foto van Post – zonder zijn toestemming, en hij krijgt er ook niet voor betaald.
Nu 30 juni er aan komt – Hazes zou dan 75 jaar zijn geworden – ziet Post het aantal inbreuken op zijn auteursrecht weer toenemen. Hij laat een poster zien van Café De Kroeg in Purmerend, waar op die datum een Hazes-feest zal plaatsvinden. Weer de foto van Post, in kleur dit keer, en een bord bitterballen en een groot glas bier.
Terug naar 2002. André Hazes kondigt aan dat hij in augustus zal optreden in het Olympisch stadion. Hazes in eigen stad. Binnen twee dagen zijn de 36.000 kaartjes uitverkocht. De verwachtingen zijn hooggespannen die avond, maar het loopt anders. Dat ligt misschien aan de regen die onverbiddelijk uit de lucht valt, al beschrijft een recensie in Trouw hoe er aanvankelijk met paraplu’s een wave wordt ingezet en luidkeels wordt meezongen met Volare. Maar als Jody Bernal op het podium verschijnt, slaat de sfeer om.
Het publiek komt in opstand: ze fluiten alle gastartiesten uit, en een enkele keer zelfs de grote Hazes zelf. Voor het einde van het concert verlaat het publiek massaal het stadion. „De thuiswedstrijd van het jaar, verpest door het weer en de toeschouwers”, schrijft de recensent van Trouw. Voor dezelfde krant is Patrick Post op pad. Zoals 24 jaar geleden ook al gebruikelijk was, krijgt hij tijdens de eerste drie liedjes gelegenheid om foto’s te maken.
Besef je het als je getuige bent van een historisch moment? De 36.000 bezoekers in het Olympisch Stadion konden niet weten dat de volkszanger twee jaar later, op 23 september 2004, zou overlijden en dat dit een van zijn laatste grote optredens was. Besef je het als je een iconische foto maakt? Patrick Post destijds niet. Maar zijn portret van Hazes werd dat wel. De zwart-witte kleurstelling, iets van onderaf genomen, de zwarte hoed, de oogopslag met de typische Hazes-tragiek, het toneellicht dat over zijn schouder piept – een hemels kneepje in de schouder. Het beeld is onderdeel geworden van de collectieve herinnering aan de volkszanger. Hazes was van ‘ons’ allemaal. Maar die foto is dat niet.
Op de foto rust het auteursrecht van Post, wat betekent dat alleen hij het recht heeft om de foto openbaar te maken en te verveelvoudigen. Daarnaast heeft hij persoonlijkheidsrechten, ook wel morele rechten genoemd, die gaan over naamsvermelding en het bewerken van een werk. Maak je inbreuk op die rechten, dan moet je de schade vergoeden. Met de komst van het internet werd het makkelijker dan ooit om foto’s van anderen zomaar over te nemen. Even een plaatje op een blog plaatsen of een foto van je idool van internet plukken en afdrukken voor aan de muur. Het lijkt onschuldig, maar kan – zoals in het geval van Patrick Post – flink uit de hand lopen.
„In het begin viel het nog wel mee”, vertelt Post. „Dan zag ik dat een krant de foto had geplaatst zonder af te rekenen, of mijn naam niet had vermeld. Die stuurde ik dan een brief en dan betaalden ze netjes.” Maar een jaar of zes geleden kreeg Post van een collega de tip om online eens te kijken of zijn werk niet vaker wordt gebruikt. Toen vond hij de tsunami aan Hazes-producten, maar ook websites en streamingdiensten die gebruik maken van zijn foto.
Op 30 juni zou André Hazes 75 jaar zijn geworden, waardoor het beeld volgens de fotograaf nog vaker wordt gebruikt.
Of hij actie onderneemt, ligt aan de inbreukmaker. „Je mag best iets naschilderen en in je eigen huis hangen”, zegt Post. Als hobbyisten zo’n creatie trots online delen, vindt hij dat geen probleem. „Dat is gewoon voor privégebruik.” Juridisch heet dit letterlijk privékopie, een uitzondering die is opgenomen in de Auteurswet. Voor eigen gebruik mag je een werk wél verveelvoudigen, maar niet publiceren (openbaar maken); ook niet op je eigen Instagram-account, blog of Facebook-pagina. „Als mensen dat werk gaan verkopen en gaan reproduceren en er serieus geld mee verdienen, wordt het een ander verhaal”, zegt Post. Zij krijgen een waarschuwing en een factuur van de advocaat van Post. In een enkel geval stapt hij naar de rechter.
Charlotte Meindersma, socialemedia-jurist en gespecialiseerd in auteursrecht, herkent de foto van Post meteen. „Deze foto is wel extreem veel gebruikt”, zegt ze. Maar volgens haar komt het in het algemeen heel veel voor dat mensen andermans beelden gebruiken. Ze weet niet of het komt door een gebrek aan kennis, of dat het gewoon luiheid is. Om aan dat eerste iets te doen probeert ze online informatie over het auteursrecht te verspreiden. Want er echt iets tegen doen, is in Nederland nog niet zo makkelijk.
”Het probleem is dat de kantonrechters in Nederland in 2017 hebben besloten om een plafond voor ‘zeer eenvoudige zaken’ toe te voegen. Als een fotograaf minder dan 250 euro voor de foto vraagt, kan er maximaal 129 euro aan juridische kosten vergoed worden. „Vaak komt het bedrag zelfs maar uit op 86 euro”, zegt Meindersma. „Daarvoor vind je geen advocaat die een hele dagvaarding tikt, naar die zitting komt, alle voorbereiding doet, brieven stuurt en ga zo maar door. Dus zelfs als je als fotograaf de zaak wint, kost het je geld.” Post vertelt dat hij zaken vaak laat gaan of mensen waarschuwt door een klein bedrag te factureren.
Soms boeken fotografen successen, zoals in de Belgische zaak van fotograaf Katrijn Van Giel tegen de kunstenaar Luc Tuymans. Tuymans had een foto van Van Giel nageschilderd, de kantonrechter gaf haar gelijk. „Naschilderen, wat ook gebeurt met de foto van Hazes, mag niet. Dat is verveelvoudiging”, zegt Meindersma. Van Giel en Tuymans troffen een schikking, het bedrag is nooit bekend gemaakt.
Grotere fotopersbureaus pakken het anders aan. Zij sporen misbruik van materiaal op en sturen dan hoge claims, die kunnen oplopen tot vele honderden euro’s of zelfs meer dan duizend euro per beeld. Online klagen mensen over de enorm hoge bedragen, onterechte claims en de agressieve toon van communiceren.
„Ik vind het belachelijk dat een partij als ANP zulke hoge kosten rekent”, zegt Meindersma. „Sinds kort doen zij zelf claims onder de noemer ‘Fair Licensing‘. Maar ze hebben dezelfde werkwijze als Copy Right en Visual Rights Group” – juridische bedrijven die het internet afzoeken naar onrechtmatig gebruikt beeldmateriaal.
Het gebruik van een foto voor een blog kost normaal gesproken tussen de 60 tot 120 euro. Bij het schenden van het auteursrecht komt daar misschien nog 50 procent bovenop voor het ontbreken van de naam en nog een klein bedrag voor onderzoekskosten. Dan kom je uit op een bedrag van rond de 200 euro. „Als een Visual Rights Group of ANP zelf claimt mogen ze opeens hoge onderzoekskosten rekenen, terwijl een fotograaf die zelf claimt dat niet mag.”
Toch begrijpt Meindersma waarom fotografen een claim via een bedrijf als Visual Rights Group laten lopen: die doen aan no cure no pay. Daarom zijn er ook steeds meer fotografen die daar gebruik van maken, ook als ze misschien niet per se blij zijn met de manier waarop die bedrijven claimen. Het kost ze dan in elk geval ook niks. „Daarom ben ik zo boos op de rechtspraak. Want die hebben dit veroorzaakt.”
Patrick Post regelt zijn zaakjes zelf, via zijn advocaat (niet Meindersma). De reacties variëren van meteen betalen en excuses tot volhardend niet-betalen en een rechtsgang. De laatste claim ging naar Café De Kroeg in Purmerend, dat zich opmaakt om de verjaardag van Hazes te vieren.