Documentaire In de Netflix-documentaire The final set worden Chris Evert (71) en Martina Navratilova (69), oud-tennisrivalen en vriendinnen, gevolgd tijdens hun ziekteproces. Beide vrouwen kregen kanker.
De voormalige tennissters Chris Evert (links) en Martina Navratilova in de documentaire The Final Set.
De een werd ‘America’s Sweetheart’ genoemd en gold als een uitstekende baseliner. De ander was serve-volleyspecialist en werd als tomboy getypeerd. Twee tegenpolen, die in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw tennisfans wereldwijd aan de tv gekluisterd hielden: Chris Evert en Martina Navratilova.
Tussen 1973 en 1988 speelden ze tachtig duels, waarvan Navratilova er 43 won. Van hun veertien finales op één van de vier grandslams – Wimbledon, Roland Garros, de US Open en de Australian Open – won zij er tien, de helft op het gras van Wimbledon. Aanvankelijk was Evert de betere van de twee, later Navratilova.
Vooral hun grandslamfinales waren vaak stijf uitverkocht. Welke tennisfan herinnert zich niet hun eindstrijd op Wimbledon in 1978, als Navratilova na een matige start langszij komt? Of haar zege op de Australian Open in 1981, als ze nét op tijd haar zenuwen bedwingt na een ruime voorsprong uit handen te hebben gegeven. Of de tranen bij Evert als ze in 1985, na een bijna drie uur lang gevecht op het Parijse gravel, de Coupe Suzanne-Lenglen omhoog houdt, iets waartoe velen haar niet meer in staat achtten.
Een grotere rivaliteit dan die tussen Evert (71) en Navratilova (69) heeft het vrouwentennis niet gekend. Zij overstijgt die tussen beroemde rivalen in de decennia voor en na hen, zoals Margaret Court en Billie Jean King, of de zussen Serena en Venus Williams. Als Evert en Navratilova de degens kruisten, hielden toeschouwers hun adem in. Door hun contrasterende speelstijl, verschijning en persoonlijkheid, maar ook door hun tumultueuze vriendschap waarover de media gretig berichtten.
In 2010 kwam de documentaire Unmatched uit, waarin de twee tijdens een strandwandeling en ritje in de Mercedes-cabrio van Navratilova hun rivaliteit en vriendschap analyseren. „Your body language pissed me off all the time”, grapt Evert. „Geen idee waarover je het hebt”, antwoordt Navratilova. Knarsetandend constateert Evert dat Navratilova moeilijker te verslaan was als ze goed in haar vel zat dan zijzelf als ze in goede vorm was.
Op 7 juli 1978 verslaat Martina Navratilova Chris Evert in de finale van Wimbledon.
Een beetje oppervlakkig is deze documentaire wel, met veel plagerijen en steken onder water. Wie had een beter imago, wie was er mentaal sterker? Waren ze wel eens jaloers op elkaar? Hoe onderhoud je een vriendschap als je elkaar op de baan „de hersens inslaat”? De vrouwen genieten zichtbaar tijdens de opnames, en de kijker geniet met hen mee. Maar of je ze beter leert kennen?
Hoe anders is dat in de documentaire van tweevoudig Emmy Award-winnares Rebecca Gitlitz, die vanaf 26 juni op Netflix te zien is: Chris & Martina: The Final Set. Een titel die niet alleen lijkt te verwijzen naar de beslissende set in een tenniswedstrijd, maar ook naar de laatste levensfase, die in het geval van Evert en Navratilova eerder leek te zijn aangebroken dan bij de gemiddelde westerse vrouw.
Begin 2010 krijgt Navratilova te horen dat ze borstkanker heeft. Ze wordt daarvoor behandeld, maar in 2023 keert de ziekte terug en wordt ook keelkanker bij haar vastgesteld. Bij Evert wordt in 2021 een erfelijke vorm van eierstokkanker ontdekt, niet lang nadat haar zus aan die ziekte is overleden. Er volgen medische behandelingen, maar eind 2023 blijkt de kanker uitgezaaid naar haar buik, waarop ze een nieuw traject ingaat. Aan het eind van de film krijgen beide vrouwen positieve berichten van hun arts, maar op Instagram meldde Evert donderdag dat „de eierstokkanker terug is”. Ze is inmiddels geopereerd en begint binnenkort weer met chemotherapie. „Eierstokkanker is meedogenloos, maar ik blijf optimistisch en vastberaden om deze strijd voort te zetten.”
Regisseur Gitlitz kwam op het idee voor de documentaire nadat ze in 2023 een indrukwekkend dubbelinterview met Navratilova en Evert in de Washington Post had gelezen. Kop: Bitter rivals. Beloved friends. Survivors. Ze begon met filmen kort nadat Navratilova haar tweede diagnose had gekregen. En ze was erbij toen de arts aan Evert meedeelde dat de eierstokkanker was uitgezaaid. „Je hebt agressieve chemotherapie nodig”, zegt hij in de film, terwijl Evert op haar lip bijt. „Je haar zal uitvallen en je raakt vermoeid.” Evert kijkt naar haar ex, die haar bij al haar ziekenhuisbezoeken bijstaat. „Nét nu mijn haar weer wat beter zit? Are you kidding me?”
Zoals Evert en Navratilova als tennisrivalen door een onzichtbaar koord verbonden waren, zijn ze dat nu ook als kankerpatiënten. Waar de gesprekken in Unmatched aan de oppervlakte bleven, gaan de vrouwen nu meer de diepte in. Zeker, er wordt nog steeds veel gelachen, bijvoorbeeld als ze op de bank hun oude tenniswedstrijden kijken, maar je voelt als kijker dat door hun onzekere toekomst hun gedeelde verleden meer op waarde wordt geschat.
Beelden uit de documentaire met Chris Evert (links) en Martina Navratilova (rechts).
Het deed pijn om altijd maar met die girl next door te worden vergeleken, zegt Navratilova tegen Evert. Of geen sponsors te krijgen als „gespierde lesbo”. Om te worden uitgejouwd tijdens wat ze „het moeilijkste duel ooit” noemt: de US Open-finale tegen publiekslieveling Evert in 1984. Ze vertelt ook hoe haar topsportverleden haar helpt om de kanker te lijf te gaan. Hoe ze voortdurend afteldevijf chemo’s gehad, nog dertig te gaan. Zes chemo’s gehad, nog 29 te gaan. Dat móet, zegt ze, want het doel is kankervrij te worden, „en wij zijn doelgericht”.
Zo’n verhaal helpt Evert dan weer bij haar „reis met kanker”, zegt ze tegen haar zoon als Navratilova in haar auto is gestapt – nog steeds een Mercedes, maar geen cabrio. Het onderlinge respect lijkt groter dan ooit in de beslissende set van hun leven.
Beelden van het verloop van hun ziekteproces worden in de film afgewisseld met oude wedstrijdbeelden en interviews. Aan de hand daarvan vertellen de oud-tennissters los van elkaar hun levensverhaal. Dat Navratilova als tiener Tsjechoslowakije ontvluchtte om als Amerikaans staatsburger een nieuw leven op te bouwen, weet vrijwel elke tennisfan. Dat ze in de VS onderdook uit angst voor represailles van het communistische regime, en dat ze een zenuwinzinking nabij was door het gemis van haar ouders, is minder bekend. Na haar eerste toernooiwinst zien we haar een paal omhelzen, „omdat mijn familie er niet bij kon zijn”.
Een halve eeuw later lijkt ze nog steeds eenzaam, als ze een behandeling ondergaat in het ziekenhuis, en vertelt dat ze afscheid heeft genomen van haar „nepvrienden”. Wie zit er nog op je vriendschap te wachten, hoor je haar denken, als roem en geld plaatsmaken voor wanhoop in een klinische omgeving zonder camera’s? Haar vrouw Julia Lemigova hoefde haar niet te begeleiden naar het ziekenhuis. De behandelingen wilde ze in haar eentje ondergaan.
Ook Evert, drie keer gescheiden en moeder van drie kinderen, heeft haar portie ellende gehad. Ze begon te tennissen omdat haar vader dat zo graag wilde, vertelt ze. Urenlang vuurde hij ballen op haar af vanuit een boodschappenkar. „Ik vond tennis niet zo leuk.”
In haar eerste jaren als proftennisster was ze heel close met Navratilova, met wie ze dubbelde tijdens toernooien. Abrupt zette ze een punt achter hun vriendschap, omdat Navratilova een bedreiging voor haar positie als ranglijstaanvoerder begon te vormen. Die actie markeert het begin van „een paar gespannen, ijzige jaren”, zoals Evert het noemt, waarin voor de wedstrijden geen van beiden een woord zei in de kleedkamer. Echt spijt lijkt ze er niet van te hebben. Als topsporter „geef je dingen op”.
Chris Evert en Martina Navratilova bij de premiere van The Final Set op het Tribeca Festival op 10 juni in New York
De voormalige tennissters Chris Evert en Martina Navratilova in vroeger tijden.
Tijdens haar tenniscarrière ging Evert niet alleen door voor girl next door, maar ook voor ijskonijn, door haar wat afstandelijke houding. Toch zien we in de film hoe er langzaam scheurtjes in haar pantser komen. Ze stelt zich steeds kwetsbaarder op. Niet alleen zijn we als kijker getuige van het slechtnieuwsgesprek in het ziekenhuis, maar ook van het moment dat haar zoon haar resterende haren wegscheert tijdens de chemo. In de spiegel kijkt ze zwijgend naar die kale verschijning.
Ze realiseert zich, zegt Evert, dat ze niet overal controle over heeft. Dat het leven kostbaar is „Soms moet je erge dingen meemaken om te ontdekken hoe je over iets denkt.” Of zoals haar trouwe ex het aan haar ziekenhuisbed verwoordt: „Ego’s verdwijnen en je begint weer op nul.”
Aan People magazine vertelde regisseur Gitlitz dat beide vrouwen meewerkten aan de film, omdat ze anderen willen aansporen tot vroegtijdige screening. „Ik denk dat ze die verantwoordelijkheid heel serieus namen. Ze dachten: als mensen zoals wij, topsporters die goed voor zichzelf zorgen en toegang hebben tot gezondheidszorg, het moeilijk hebben, dan hebben anderen het óók moeilijk. Het betekende veel voor hen om dit te delen.”