Holland Festival Na haar spraakmakende Hamlet is de Braziliaanse regisseur Christiane Jatahy terug op het Holland Festival met een Ibsen-bewerking: A Trial – after An Enemy of the People. Ze heeft een cadeau bij zich: steracteur Wagner Moura speelt de hoofdrol. Dat is genieten.
Wagner Moura in ‘A Trial’
Door Christiane Jatahy, Wagner Moura. Gezien: 25 juni, ITA, op het Holland Festival. Aldaar nog t/m 28 juni. Info: hollandfestival.nl
De mensen zijn belangijker dan de economie, zegt de dokter. De economie is belangrijk voor de mensen, zegt de burgemeester.
Het dilemma dat Vijand van het Volk (1882) van de Noorse auteur Henrik Ibsen biedt, is in deze uitspraken tot de essentie ingekookt, in de bewerking van de Braziliaanse regisseur Christiane Jatahy, te zien op het Holland Festivals als A Trial – after An Enemy of the People. De dokter ontdekt dat het water van het kuuroord in zijn dorp is vergiftigd en mensen ziek maakt. Maar zijn broer, de burgemeester, stelt dat het kuuroord niet dicht kan, omdat de honderden inwoners de inkomsten niet kunnen missen.
De burgermeester, Peter Stockmann, verklaart de dokter, Thomas Stockmann, tot vijand van het volk. Waarop, in deze versie, Thomas een proces aanspant om die beschuldiging te laten ontkrachten.
De Braziliaanse steracteur Wagner Moura, dit jaar genomineerd voor een Oscar als beste acteur, in de film The Secret Agent, neemt het publiek mee in de opzet. Zijn personage heet Stockmann, maar hij is een Braziliaan, zegt hij, en we zijn aan de Braziliaanse kust. Het decor is een rechtszaal, met de partijen aan weerszijden achter tafels en achterin elf mensen uit het publiek, bij loting geselecteerd uit veertig vrijwilligers, die de jury vormen.
Al bij de introductie van de voorstelling, waarbij hij uitlegt wat er gaat gebeuren, palmt Moura je in met zijn ontspannen charme. Glimmend van verbondenheid met de zaal benadrukt de filmster dat dit geen film is, maar dat we in het theater zijn. En met een knipoog stelt hij dat hij in het Portugees zal spreken, wat ondertiteld wordt, maar in het Engels improviseren. Daarna is hij het magnetisch middelpunt van het proces, met zijn dwingende blik, expressieve mimiek en de transparante wijze waarop zijn stemmingen wisselen. Hij krijgt alle ruimte om in te gaan op de beschuldiging dat hij de vijand zou zijn, en om uiteen te zetten wat er mis is en wat hem is aangedaan.
Maar van een bevlogen idealist, die zelfverzekerd en met flair zijn punten scoort, verandert de dokter gaandeweg in een verbeten man met grootheidswanen. Steeds vaker moet hij toegeven dat hij soms zijn zelfbeheersing verliest. En Moura excelleert in die uitzinnige woedeaanvallen. Geholpen door een geluidsinstallatie die de grens opzoekt, schreeuwt hij zijn gelijk de zaal door. Het is tegelijk huiveren om de duistere transformatie van deze man en trillend genieten van zijn complete beheersing en de gedetailleerde kracht van zijn spel.
Op de toppen van zijn woede over het feit dat de bevolking van het dorp tegen hem is, stelt de dokter dat meerderheden te dom zijn om zinnige besluiten te nemen. Zijn broer heeft een punt als hij stelt dat hij hier de kiem van het fascisme bloot ziet liggen. De dokter verdedigt zich des te feller. Had Jezus ongelijk toen de menigte hem tot het kruis veroordeelde? Werd Hitler niet democratisch gekozen? Met zulke gezwollen retoriek poogt hij zijn gelijk te halen.
Terwijl dat gelijk er in deze versie dik bovenop ligt. De burgemeester krijgt weinig argumenten in handen om te betogen hoe zwaar het weegt dat mensen voor hun bestaan afhankelijk zijn van de toeristische inkomsten die het kuuroord biedt. Daar hadden verwijzingen naar vergelijkbare, actuele kwesties kunnen helpen. Want hoe wonderlijk is het niet dat bij Tata Steel de evidente kans op kanker in IJmuiden door de uitstoot van de fabriek nog altijd ondergeschikt wordt geacht aan de werkgelegenheid? Of dat het verbod op giftige PFAS al jaren op zich laat wachten? In die gevallen zijn de economische argumenten sterker dan in deze voorstelling, die vergeefs graag een ideeënstrijd wil zijn.
Het had de tweeënhalf uur die A Trial duurt tot een lange zit kunnen maken – als de geweldige Wagner Moura de kijker met zijn exuberante spel niet op sleeptouw had genomen.