Aardbevingsschade In duizenden veiligheidsrapporten van Groningse huizen zijn onlangs fouten geconstateerd. Het vertrouwen tussen instanties en overheden moet worden hersteld. En er is durf nodig om samen met bewoners, de beste oplossing te bepalen om uit dit moeras te raken, stellen Tom Postmes, Nienke Busscher en Aziza Zijlstra.
Versterking van de wijk Opwierde in Appingedam.
In de provincie Groningen is een gigantische versterkingsoperatie gaande van woningen die gevaarlijk zijn beschadigd door aardbevingen als gevolg van gaswinning. De veiligheid van een kleine 28.000 woningen werd aan de hand van berekeningen vastgesteld in rapporten. Ongeveer de helft moet ingrijpend worden verbeterd. Onlangs publiceerde het Adviescollege Veiligheid Groningen (ACVG) een schokkend rapport: zo’n achtduizend versterkingsrapporten bevat fouten. Ondanks deze fouten zal de eindconclusie voor de bewoners, in de meeste gevallen, niet veranderen. Het gaat om problemen zoals het niet meenemen van ernstige schade of het niet controleren van aannames in berekeningen. Bovendien wordt de inbreng van bewoners in de versterking structureel genegeerd.
Tom Postmes is hoogleraar sociale psychologie en verbonden aan het Kennisplatform Leefbaar en Kansrijk Groningen.
Nienke Busscher is directeur van het Kennisplatform.
Aziza Zijlstra is onderzoeker bij het Kennisplatform.
Dit is een probleem met landelijke consequenties. De omvang van de versterking is nu al enorm. Door de geconstateerde fouten gaat de versterking langer duren en dreigen de maatschappelijke en economische kosten verder te escaleren. Naast de hoge prijs die wordt betaald is dit een verdere aanslag op het vertrouwen. Dat bewoners niet worden gehoord, was volgens de Parlementaire Enquêtecommissie Aardgaswinning Groningen drie jaar geleden hét centrale probleem. Tweede Kamer en regering trokken het boetekleed aan en beloofden beterschap. Dit rapport tast de geloofwaardigheid van alle betrokkenen aan.
Op zich is het te verdedigen dat rekenuitkomsten de basis zijn voor beleid. Maar dat 30 procent van de rapporten fouten bevat is geen incident. Al sinds het begin van de versterking, rond 2015, wisten insiders dat de rapporten veel fouten bevatten. Het grote publiek werd zich daar pas onlangs van bewust, door een uitzending van onderzoeksprogramma Pointer in 2025.
Om de fouten te repareren benadrukt ACVG in zijn recente rapport het belang van communicatie en dialoog met bewoners om het vertrouwen te herstellen. Het adviescollege doet aanbevelingen om „twijfel over de juistheid van het veiligheidsoordeel” weg te nemen. Naar aanleiding van de Pointer-uitzending drongen ACVG en toezichthouder Staatstoezicht op de Mijnen aan op betere kwaliteitsborging. Deze instanties denken dus dat veiligheid wél nauwkeurig en betrouwbaar becijferd kan worden. Wij betwijfelen dat.
Wij menen dat de veiligheidsberekeningen voor woningen in Groningen nooit solide kunnen zijn, om diverse redenen. De berekeningen zijn complex, afhankelijk van onzekere aannames over aardbevingsactiviteit die voortdurend verandert, bodembeweging en de bouwkundige staat van gebouwen. Ontnuchterend was ook dat de „feiten” niet altijd kloppen: nog in 2019 bleek dat de omvang van de bodembeweging gemiddeld tweemaal groter was dan geschat. Door maatschappelijk wantrouwen zullen de cijfers steeds weer ter discussie worden gesteld. Dat wantrouwen komt niet alleen van bewoners: het zit diep tussen instanties, overheden onderling en de NAM, de Nederlandse Aardolie Maatschappij. We zien dit al twaalf jaar als kernprobleem. Het is illusie dat we aan de hand van cijfers goed beleid kunnen maken.
Dat het nog steeds niet lukt om naar bewoners te luisteren is schandalig. Tegelijk is het een logisch gevolg van de huidige aanpak. Hierin zijn rekenuitkomsten allesbepalend. Inbreng van bewoners is niet alleen onnodig, het is onwenselijk. Dat zit zo: in 2014 besloten de NAM en de staat dat beschadigde woningen versterkt moesten worden. Welke woningen en hoe: dat zouden ingenieurs uitrekenen.
De berekeningen zijn ogenschijnlijk bedoeld voor de veiligheid en het welzijn van bewoners. Maar ondertussen gaat het de NAM, staat en regio vooral om geld. De NAM dacht dat slechts honderden woningen onveilig waren. De regio dacht aan vele tienduizenden. De berekeningen moesten het diepe onderlinge wantrouwen oplossen. Omdat de partijen het onderling niet eens werden, gingen de cijfers het beleid bepalen. Dit wantrouwen is óók de reden dat bewoners niets in te brengen hebben. Zij hebben immers een (financieel) belang. De berekeningen moeten objectief zijn en mogen zich niets van bewonersbelangen aantrekken.
Het is tijd voor de logische conclusie dat er, helemaal aan het begin van deze lange geschiedenis, een kapitale denkfout is gemaakt. Om te bepalen hoe we Groningse woningen gaan versterken kunnen we niet op berekeningen bouwen. Er zijn twee dingen nodig. Het eerste is het herstel van vertrouwen tussen instanties en overheden onderling. Het tweede is de durf om, dit keer samen met bewoners, de beste oplossing te bepalen om uit dit moeras te geraken.
Sinds jaar en dag pleiten wij voor herstel van vertrouwen als basis voor een betere aanpak van de aardbevingsproblematiek. Oplossingen zoals gesprekken tussen ‘een dialoogtafel’, Nationaal Coördinator Groningen of het ministerie van Economische Zaken hebben niet gewerkt, omdat partijen op hoger niveau hun macht niet willen delen.
Wij zien meer in instanties die buurt tot buurt met bewoners om tafel gaan om te bepalen wat lokaal nodig is. Op die schaal telt de stem van bewoners eindelijk mee. Daardoor laten de ego’s van de instanties hopelijk wat ruimte voor het goede gesprek: wat is er hier gebeurd? Hoe maken we het weer goed? De Agenda voor Herstel beoogt dit, met een integrale aanpak gericht op schade, versterking en verduurzaming per locatie. Helaas kiezen instanties hier nog weinig voor. Zo’n goed gesprek met de bevolking is relevanter voor de koers dan de boterzachte berekeningen ooit waren. We hopen dat het ACVG-rapport een eyeopener wordt: veiligheidsberekeningen lossen dit probleem niet voor ons op, we moeten onze eigen keuzes maken.
Het is essentieel dat we een andere weg inslaan, zodat de versterkingsoperatie niet oneindig uitdijt. Dat er geen doden vallen in Groningen lijkt een humane doelstelling, maar dit beleid was ook, en vooral, een zakelijk belang voor staat en NAM. Het realiseren van die veiligheid werd een „versterkingsoperatie” die bewezen schade toebrengt aan het welzijn en de gezondheid van bewoners. Het is tijd om deze perversiteit te stoppen.