Extreem weer
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Niet te veel bewegen, plekjes zoeken in de schaduw, een verkoelende duik nemen of even de ijskast openzetten en je hoofd erin steken. De strategieën waarmee mensen deze dagen de hitte proberen te trotseren zijn legio – en noodzakelijk. Vrijdag en zaterdag werden evenementen afgelast, sloten scholen hun deuren en werd iedereen opgeroepen voorzichtig te zijn. Niet eerder gaf het KNMI code rood af wegens extreme hitte.
Het is de combinatie van hoge temperaturen en luchtvochtigheid die in Nederland zorgt voor een „onaangename, benauwde hitte”, schrijft het KNMI als uitleg bij de beslissing om over te gaan tot het hoogste weeralarm. „Iedereen kan hierdoor gezondheidsklachten krijgen, zoals uitdroging, oververhitting en hitteberoerte.” Het advies veranderde van ‘blijf zoveel mogelijk binnen’, tot ‘zoek verkoeling’. Dat is geen overbodige luxe. In veel Nederlandse huizen is het inmiddels binnen warmer dan buiten.
Klimaatverandering is geen toekomstscenario meer, ze voltrekt zich hier en nu. Dat Nederland steeds vaker met zulke hittegolven te maken krijgt, is een direct gevolg van de opwarming van de aarde. Dit soort extreme temperaturen kwamen vijftig jaar geleden in juni vrijwel niet voor, blijkt uit een analyse van World Weather Attribution.
Extreem weer, bij uitstek de uitingsvorm van klimaatverandering, kent vele gedaanten. Er zijn de hevige stortregens, die in 2023 al tot miljardenschade leidden in het zuiden van Nederland – en tot doden over de grens. Langdurige droogte, waardoor oogsten mislukken en (drink)water schaars wordt. En hittegolven met temperaturen die kunnen oplopen tot boven de veertig graden.
Kim Stanley Robinson opent zijn roman Het ministerie voor de toekomst met een allesverwoestende hittegolf in India. Door extreem hoge temperaturen en een dodelijke ‘natteboltemperatuur’ kunnen mensen hun lichaamswarmte niet langer kwijt. De elektriciteit valt uit, airco’s stoppen ermee en water wordt schaars.
De vertelling volgt een Amerikaanse hulpverlener die in India werkt. In de chaos die ontstaat zoekt hij samen met duizenden anderen wanhopig verkoeling in een meer. Tegen de ochtend is hij een van de enige overlevenden. De rest is door de hitte levend gekookt.
Toen het boek in 2020 verscheen, gold het als klimaatfictie. Inmiddels leest de openingsscène meer als waarschuwing dan als verbeelding. De toekomstige werkelijkheid zal vast niet precies zo uitpakken, maar de natuurkundige grenzen waarop Robinson zijn verhaal baseert komen wel steeds dichterbij.
En alsof de structurele opwarming nog niet voldoende aanleiding tot zorg geeft, dient zich nu ook een ongekend krachtige El Niño aan. De extra opwarming van het oppervlaktewater die El Niño veroorzaakt, leidt wereldwijd tot grotere weersextremen. Australië en Indonesië maken zich op voor natuurbranden en hittegolven, net als landen aan de westkust van Noord- en Zuid-Amerika – en andere landen wereldwijd. Onderzoekers vrezen dat deze super-El Niño het klimaat blijvend zal veranderen en de wereldwijde temperatuurstijging definitief over de grens van anderhalve graad zal duwen – nu schommelt die er nog nét onder.
Ook in Europa kan het grote gevolgen hebben, vooral door de ‘kantelpunten’ die bereikt kunnen worden in het klimaat. Wetenschappers waarschuwen voor de mogelijkheid dat de AMOC, de oceaanstroom die warm zeewater langs de Atlantische kust voert, verzwakt of zelfs stilvalt. Als dat gebeurt kunnen in Europa temperaturen juist tot wel tien graden dalen.
Deze scenario’s lijken ver weg. Maar ook deze hittegolf leek ooit uitzonderlijk. Een deel van de opwarming ligt inmiddels vast, de gevolgen van eerdere uitstoot werken nog tientallen jaren door. Hoeveel warmer de aarde daarna wordt, is nog altijd een politieke keuze.
Oproepen aan wereldleiders en mogelijk nog machtigere ceo’s van grote ondernemingen om versneld te stoppen met het uitstoten van broeikasgassen voelen soms zinloos. Toch hebben ze wel degelijk zin: de afgelopen jaren is klimaatverandering verschoven van een onderwerp voor activisten naar een dagelijkse ervaring voor miljoenen mensen.
Code rood maakt geen onderscheid in politieke opvattingen of tussen mensen met en mensen zonder airco. Iedereen die vandaag verkoeling zoekt kan bedenken dat maatregelen tegen klimaatverandering noodzakelijk zijn. Daar ligt invloed: bij verkiezingen kunnen burgers partijen aan de macht helpen die de urgentie wél erkennen.
Omarm daarom de herhaling, blijf roepen om beter, inclusiever en effectiever klimaatbeleid. De hitte trekt volgende week misschien weg. De oorzaak ervan niet.