is hoogleraar wetenschapscommunicatie aan de Universiteit Leiden en columnist voor de Volkskrant.
Ze liggen er onschuldig bij in hun vitrine in Rijksmuseum Boerhaave. Twee platte, grijsbruine stenen, ongeveer zo groot als mijn hand. Erop staan priegelige inscripties die ik niet kan ontcijferen zonder mijn leesbril.
Deze mysterieuze stenen werden in 1726 beschreven in het boek Lithographiae Wirceburgensis van Johann Beringer, een hoogleraar filosofie en geneeskunde aan de Universiteit van Würzburg. Beringer verzamelde fossielen en liet jongemannen voor hem zoeken naar interessante stenen in de omgeving van Würzburg. Toen zij aankwamen met dit soort stenen vol inscripties, gaf Beringer hun opdracht om te zoeken of er meer waren. Uiteindelijk verzamelde hij er vele honderden, met afbeeldingen van dieren, hemellichamen en teksten in verschillende talen.
In die tijd was nog niet duidelijk wat fossielen precies zijn en Beringer opperde in zijn boek een aantal theorieën over het ontstaan van die wonderlijke stenen. Waren de stenen met plaatjes van kikkers resten van levende dieren? Waren de inscripties gemaakt door een eerdere beschaving? Maar die zouden toch niet de naam van God in het Hebreeuws kunnen schrijven? Beringer concludeerde dat de meest aannemelijke verklaring was dat God zelf deze stenen had gemaakt.
Vlak nadat Beringer zijn boek had uitgebracht, besefte hij dat hij voor de gek was gehouden. Volgens de overlevering doordat hij een steen vond waar zijn eigen naam opstond. Alle stenen bleken te zijn gemaakt en neergelegd door twee collega’s die Beringer maar een arrogante eikel vonden. Zij werden ontslagen, maar ook Beringers reputatie was voorgoed vernietigd.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
De twee Würzburger leugenstenen maken deel uit van de tentoonstelling Waarheid? Kunst van de twijfel, net als een van de zeldzame bewaard gebleven exemplaren van de Lithographiae Wirceburgensis. De begeleidende tekst legt onder het kopje broze betrouwbaarheid uit hoe snel je je geloofwaardigheid als wetenschapper kunt verliezen.
Ik zie er ook iets anders in: hoe misinformatie en misleiding van alle tijden zijn. Iets dat de tentoonstelling op allerlei manieren laat zien, samen met hoe we leerden om bepaalde informatie en personen wel te vertrouwen. Een van de naarste effecten van de huidige stortvloed aan (al dan niet met AI gemaakt) nepnieuws, onzin en desinformatie is dat mensen steeds vaker ook echte informatie aanzien voor nep.
Mijn vriend negeerde maandenlang berichten van zijn bank die hem vroeg om zich opnieuw te identificeren. Hij dacht dat oplichters probeerden om hem een kopie van zijn paspoort te ontfutselen. Pas toen ook zijn partner een brief kreeg dat hun gezamenlijke rekening geblokkeerd zou worden als die identificatie niet snel geregeld werd, was hij overtuigd dat het echt was.
Hoe herken je wat waar is en wat niet? Hoe kun je iets zeker weten? Het zijn oude vragen die actueler zijn dan ooit. De tentoonstelling in Rijksmuseum Boerhaave is tot begin januari te zien en in oktober opent in Teylers Museum Zeker weten? Hoe wetenschap werkt. Verder trekt de wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos dit najaar langs theaters met de show Wat is echt, en wat is nep? (En in Rotterdam en Haarlem doe ik mee). Daar kunt u dus allemaal naartoe. En probeer daarnaast ook om te voorkomen dat uw collega’s zo’n hekel aan u krijgen dat ze duizenden vervalsingen maken om uw reputatie te verwoesten.
Info en kaarten voor de theatershow van de Volkskrant-wetenschapsredactie met Ionica Smeets: volkskrant.nl/live
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant