Volker Türk | Hoge Commissaris voor de Mensenrechten VN Vaak wordt er niet geluisterd naar Volker Türk. Toch vraagt hij elke dag opnieuw aandacht voor mensenrechten, in een wereld waar internationaal humanitair recht er steeds minder toe lijkt te doen. „In een lang historisch perspectief zie je gestage vooruitgang met ingebouwde terugslagen.”
De Oostenrijkse jurist Volker Türk is sinds 2022 Hoge Commissaris voor de Mensenrechten voor de Verenigde Naties.
Als hij zijn jaaroverzicht presenteert, wordt zelfs de grootste optimist op de proef gesteld. „We staan voor grote uitdagingen”, begon Volker Türk eerder deze maand in de VN-Mensenrechtenraad in Genève zijn jaarlijkse Global Update. „Een ongekende, schaamteloze aanslag op internationaal recht leidt tot weerzinwekkend menselijk lijden.”
De opsomming die volgde is niets voor een zwakke maag.
Iran: dit jaar zeker veertig mensen geëxecuteerd, onder wie achttien demonstranten. De oorlog die Israël en de Verenigde Staten begonnen, kostte naar verluidt duizenden Iraanse burgers het leven.
Gaza: bijna duizend Palestijnen gedood door Israëlische strijdkrachten sinds het staakt-het-vuren van oktober vorig jaar. Hamas vermoordde in dezelfde periode zeker 82 Palestijnen. Westelijke Jordaanoever: Israëlische strijdkrachten en kolonisten vermoordden dit jaar 57 mensen, bijna 1.300 mensen raakten gewond, honderden werden gevangengezet. Libanon: 3.600 doden, onder wie honderden vrouwen en kinderen, 11.000 gewonden, meer dan 1 miljoen ontheemden. Israël: raketten van Hezbollah reiken steeds verder in Israël, 26 doden sinds eind februari.
Soedan: in het eerste kwartaal van 2026 meer dan duizend burgers gedood door drones. Verkrachting en seksueel geweld zijn er aan de orde van de dag.
Oekraïne: zevenduizend burgers gedood of gewond geraakt in de eerste vijf maanden van dit jaar – meer dan in een vergelijkbare periode in de eerste drie jaar van de oorlog.
En dat zijn dan alleen nog maar de oorlogen die dagelijks nieuws zijn in Nederland. Türk vervolgde met geweld in – onder andere – Mali, Burkina Faso, Kameroen, Nigeria, Ethiopië, Somalië, Haïti, Syrië en Jemen.
Wie tot het eind volhield werd ook nog bijgepraat over seksisme, racisme, de vervolging van LHBTIQ+’ers. En over het lot van mensen die het opnamen voor mensenrechten. Vorig jaar werden 950 van hen vermoord of verdwenen simpelweg: twee keer zoveel als tien jaar geleden.
Volker Türk is sinds 2022 Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties. Vaak wordt er niet naar hem geluisterd. Over Gaza zei hij: „We hebben geen rode vlaggen meer over. Onze talloze waarschuwingen werden genegeerd.”
Toch vraagt hij elke dag opnieuw aandacht voor mensenrechten in een wereld waarin internationaal humanitair recht er steeds minder toe lijkt te doen. Hij doet dat vasthoudend, maar gedecideerd. De 61-jarige Oostenrijkse jurist – kaal hoofd, rond brilletje, blauw pak – kiest liever voor de kracht van het argument dan voor de megafoon. Deze week was hij in Nederland. In het Amsterdamse debatcentrum De Balie werkte hij zittend achter een tafeltje met wat flessen water, in een uurtje een paar interviews af – zoals filmsterren dat rond een première plegen te doen.
„Er wordt tegenwoordig vaak gesproken over het einde van de op regels gebaseerde internationale orde. Maar we moeten heel goed uitkijken dat we het kind niet met het badwater weggooien. Je kunt niet zeggen dat mensenrechten vastzitten aan die ordening, want mensenrechten waren er veel eerder dan de wereldorde die na WOII begon.”
Soepel springt hij terug in de tijd. „Kijk naar de Verlichting. Ook toen gebeurden er vreselijke dingen; heksenvervolging, het verbranden van intellectuelen. De macht, de absolute vorsten en de kerk, verzetten zich tegen de nieuwe politieke dynamiek. Daarna had je revoluties én contra-revoluties. Als je een lang historisch perspectief neemt zie je gestage vooruitgang met ingebouwde terugslagen.”
De vooruitgang – meer en beter gewaarborgde rechten voor verschillende groepen – wordt steeds opnieuw bevochten, omdat niemand onderdrukt wilt worden, gelooft Türk. „Je had de arbeidersbeweging en het feminisme, je had het dekolonisatieproces. Je had de LHBTQ-beweging, je had klimaatstrijd, Black Lives Matter en #MeToo. De strijd voor vrijheid maakt, denk ik, deel uit van het menselijke dna.”
Türk put moed uit de steeds weer nieuwe protestbewegingen, maar is óók vaak verbijsterd dat gevechten die voorbij leken, opnieuw beginnen. „Er is een heel debat gaande over gendergelijkheid. Ik had nooit verwacht dat die in 21ste eeuw weer ter discussie gesteld zou worden.” Hij duidt op geweld tegen vrouwen, misogynie, agressie op internet en op de manosphere die schadelijke stereotypen verspreidt. In zijn jaarverslag noemde hij onderzoek waaruit zou blijken dat Gen Z-mannen in veel landen een grotere afkeer van onafhankelijke vrouwen hebben dan hun grootvaders.
Hij schrok ook van extremen in het Europese remigratie-debat, waar verworvenheden mogelijk op de helling gaan. Hij waarschuwde twee weken geleden voor de nieuwe terugkeerregeling van de Europese Unie, die het mogelijk maakt om terugkeercentra voor asielzoekers te vestigen in derde landen. EU-lidstaten kunnen niet simpelweg hun verplichtingen op het gebied van mensenrechten uitbesteden, stelde hij. „Internationaal recht is heel duidelijk: niemand kan teruggestuurd worden naar een plek waar het risico bestaat op ernstige schending van mensenrechten of andere onherstelbare schade.”
Natuurlijk, zegt hij aan het tafeltje in Amsterdam, in de Europese richtlijnen wordt hier en daar verwezen naar mensenrechten. „Maar the devil is in the details en de ervaringen zijn slecht. De deal tussen het VK en Rwanda werkte niet. De afspraak tussen Italië en Albanië ook niet.” Als Türk hoort dat het vorige Nederlandse kabinet met Oeganda in zee wilde gaan, schudt hij zijn hoofd. „In Oeganda heeft [president] Museveni mijn kantoor gesloten! Ze hebben heel harde antihomowetgeving. De oppositie wordt gevangengezet. Je moet wel heel goed nadenken voordat je iets met Oeganda gaat doen.”
Een andere gevestigde waarde in Europa die onder vuur ligt, is het Europees Hof van de Rechten van de Mens. In een open brief stelde een groep van negen Europese landen (waaronder Denemarken, België en Italië) dat het Hof hun pogingen om het migratiebeleid aan te scherpen, bijvoorbeeld bij het uitzetten van criminele vreemdelingen, frustreert. Türk: „Het Hof was een geweldige overwinning voor Europa. Het Hof kan bindende uitspraken doen, dat moet gerespecteerd worden. Het is het verkeerde debat om het Hof aan te vallen voor het falen van de politiek. De politiek stuurt het debat over migratie en vluchtelingen niet goed.” Het debat behoort, zegt Türk, humaan te zijn, zonder weg te kijken van kwesties rond migranten en vluchtelingen.
Terwijl de wereld wordt overstelpt door geweld en Türk soms zelfs bezorgd kijkt naar democratisch Europa, moet zijn organisatie ook fiks bezuinigen, omdat belangrijke landen (lees: de VS) minder geld geven aan de VN. Zijn budget van 246 miljoen dollar kromp met 90 miljoen. Deze zomer verhuist zijn organisatie van het prestigieuze Palais Wilson aan het Meer van Genève – een negentiende-eeuws neorenaissance paleis en de voormalige zetel van de Volkerenbond – naar een VN-kantorencomplex elders. Ernstiger is dat Türk driehonderd mensen moest ontslaan en minder onderzoek kan doen naar mensenrechtenschendingen.
„We moesten al onze activiteiten terugschroeven, onze onderzoeksmissies met 50 tot 60 procent. Ik moest activiteiten in Colombia, Mexico, Guatemala, Honduras, in een aantal Afrikaanse landen én in Myanmar verminderen. Dat betekent minder toezicht, minder documentatie. We zijn verzwakt.”
„Ik moet vaak denken aan de verkeersregels. Regels worden overtreden en soms vallen daar doden bij. Maar niemand zou de regels willen afschaffen. Zo zou het ook moeten zijn met internationaal humanitair recht. En vergeet niet: er is vooruitgang geboekt. We hebben het Internationaal Strafhof, er waren Tribunalen voor Joegoslavië en Rwanda. We hebben universele jurisdictie.” Daardoor kunnen mensenrechtenschendingen begaan in het ene land in een ander land berecht worden.
„We boeken kleine successen. Vorig jaar wilde de president van Kirgizië de doodstraf opnieuw invoeren. Daar hebben we toen een hoop lawaai over gemaakt. Hij heeft het niet gedaan. Er zijn ook succesverhalen waar we niet altijd openlijk over kunnen spreken. Vorig jaar hebben we langs diplomatieke weg bijna 4.900 mensen uit de gevangenis weten te krijgen.”
Een medewerker reikt een factsheet aan. Het Commissariaat was vorig jaar actief in 87 landen, documenteerde 77.000 mensenrechtenschendingen en stond 56.000 mensen bij die gemarteld waren.
„We krijgen soms heel harde reacties op ons werk. En dat is een goed teken. Mensen trekken zich iets aan van beschuldigingen en willen het systeem verzwakken. Dat bewijst, op bijna contra-intuïtieve wijze, het belang van ons werk. Als het niemand iets kon schelen, dan hadden we pas een probleem. Autocraten houden er niet van als er naar ze gewezen wordt.”