Supportersfenomeen Met zijn eerbetoon aan de eerste premier van onafhankelijk Congo, werd Michel Nkuka Mboladinga tijdens de Afrika Cup vorig najaar een internetsensatie. Ook op het huidige WK groeit hij uit tot een supportersfenomeen. „Hopelijk zoeken Amerikanen die dit zo schattig vinden, ook de echte Lumumba op en lezen ze wat er met hem is gebeurd.”
De Congolese supporter Michel Kuka Mboladinga brengt voorafgaand aan het WK-duel tussen Colombia en de Democratische Republiek Congo een eerbetoon aan Patrice Lumumba, de vermoorde eerste premier van Congo, door roerloos te blijven staan.
Het liefst viert Michel Nkuka Mboladinga (49) zijn land in stilte. Roerloos staat hij op een sokkel, gewikkeld in de Congolese vlag: borst naar voren, rechterarm de lucht in, handpalm open, licht geheven kin en de blik strak vooruit. Het is woensdagavond en de tribunes van het Estadio Guadalajara in de gelijknamige Mexicaanse stad vormen zijn decor tijdens WK-wedstrijd tussen Congo en Colombia. Om hem heen golft de tribune zoals een tribune dat doet: gezang, gejuich, rijen die opveren bij iedere fraaie baltoets.
Daartussen is Mboladinga een atypisch rustpunt. Zijn felrode colbert steekt scherp af tegen zijn hemelsblauwe pantalon. De houding die Mboladinga aanneemt, is die van een standbeeld dat meer dan tienduizend kilometer verderop over de Congolese hoofdstad Kinshasa uitkijkt. Dat van de vermoorde antikoloniale verzetsheld Patrice Émery Lumumba. En die pose houdt Mboladinga negentig minuten lang vol.
Zijn bijnaam, ‘Lumumba Vea’, betekent zoveel als ‘Lumumba leeft’. Met zijn eerbetoon aan de allereerste premier van onafhankelijk Congo werd Mboladinga tijdens de Afrika Cup vorig najaar in Marokko een internetsensatie. Ook op het huidige WK groeit hij uit tot een supportersfenomeen.
Mboladinga’s hommage raakt aan een behoefte om Lumumba naar het heden te halen. „Lumumba is voor ons [Congolezen] een symbool van waardigheid en vrijheid”, vertelt Mboladinga in een telefonisch interview, dat na acht minuten wordt afgebroken en overgenomen door zijn zaakwaarnemer – Mboladinga heeft inmiddels verschillende sponsordeals. „Een bron van Congolese trots. Hij heeft ons de onafhankelijkheid gegeven.”
Mboladinga reisde naar verluidt op verzoek van de spelers mee naar Mexico. Les Léopards spelen voor het eerst sinds 1974 op een WK en zijn inmiddels doorgereisd naar Atlanta voor hun laatste groepswedstrijd tegen Oezbekistan, zaterdagnacht. Of Mboladinga er opnieuw zal staan, was vrijdag nog niet zeker omdat zijn Amerikaanse visum nog niet was bevestigd. Maar hij heeft zijn kleuren al uitgekozen: „een gele broek, een blauw kostuum, een rood hemd en een gele das”.
Ondanks de nederlaag tegen Colombia, na een gelijkspel in de openingswedstrijd tegen Portugal, houdt Congo kansen op kwalificatie voor de volgende ronde. Mboladinga, die van de Congolese overheid een diplomatiek paspoort kreeg als ambassadeur sport en cultuur, moest vanwege gezondheidsrestricties rond de ebola-uitbraak de openingswedstrijd missen. Zelf had hij eerder tegen TV5Monde gezegd dat hij op dit WK opnieuw wilde uitpakken. Hij zou er stáán, hij zou weer „boum” maken.
Die droge vanzelfsprekendheid legt Mboladinga vaker aan de dag in interviews. De nederlaag tegen Colombia daargelaten, kon hij zich zijn WK-start nauwelijks beter voorstellen. Zéker, blikt hij terug, voor een debuut. Mboladinga ziet zichzelf niet als toeschouwer, maar als deelnemer. „Ik heb gepresteerd. Het ging geweldig. C’était merveilleux.”
Tijdens de Afrika Cup telden Congolese media dat hij in totaal 438 minuten in zijn houding had gestaan. Maar Mboladinga ziet het niet als uithoudingsproef of mentale krachttoer. De arm omhoog, het lichaam in de houding, negentig minuten lang: voor hem is het routine. Mboladinga zegt het dagelijks „te trainen”, minstens negentig, soms 120 minuten – hij moet rekening houden met verlengingen. „Ik heb ervaring”, zegt hij, „en doe het nu sinds 2013. Waar ik ook ben, ik repeteer. Ook hier, in mijn hotelkamer voor de spiegel. Ik doe gewoon mijn werk.”
De man aan wie Mboladinga elke wedstrijd opnieuw gestalte geeft, Patrice Lumumba (1925-1961), werd eind jaren vijftig een van de gezichten van de Congolese bevrijdingsstrijd en de panafrikaanse bevrijdingsgedachte. Ook na de afgedwongen onafhankelijkheid van België en zijn benoeming tot premier in 1960 bleef zijn pleidooi voor werkelijke Afrikaanse soevereiniteit een grote bron van zorg in Brussel, Washington en bij hun Congolese bondgenoten.
De latere president Joseph Mobutu, toen legerkolonel, zette hem met hulp van België politiek buitenspel en begin 1961 werd de toen 35-jarige Lumumba gemarteld en geëxecuteerd onder toeziend oog van Belgische officieren. Een overgebleven tand, meegenomen door een Belgische politiecommissaris nadat Lumumba’s lichaam in zuur was opgelost, gaf de Belgische staat pas in 2022 aan zijn familie terug.
Met zijn hommage bracht Mboladinga de Congolese revolutionair dit WK onder de aandacht van een publiek dat dit verhaal niet kent. De Amerikaanse journalist Bomani Jones twitterde deze week dat hij hoopte dat Amerikanen die Mboladinga vooral „zo schattig” vonden, ook „de echte Lumumba [zouden] opzoeken en wat er met hem is gebeurd”.
Michel Nkuka Mboladinga tijdens het Congolese volkslied met het silence-on-tue-gebaar vóór de WK-wedstrijd tegen Colombia. Het is een aanklacht tegen de voortdurende oorlog in Oost-Congo.
Woensdag legde Mboladinga tijdens het Congolese volkslied één hand over zijn mond en twee vingers tegen zijn slaap. Het silence-on-tue-gebaar, is een aanklacht tegen de voortdurende oorlog in Oost-Congo: de hand op de mond voor de zwijgende internationale gemeenschap, het pistoolgebaar voor het dodelijke geweld – van de door Rwanda gesteunde M23-militie – dat daarmee gepaard gaat.
De ruimte voor zulke politieke boodschappen is op dit WK klein. Volgens de FIFA zijn nationale bonden aansprakelijk wanneer hun supporters een boodschap uitdragen die „niet bij een sportevenement past”. Volgens zaakwaarnemer Samy Ntumba Shambuyi is Mboladinga zich er wel degelijk van bewust dat hij tijdens de wedstrijd politieke boodschappen moet vermijden. Maar vooralsnog heeft zijn management – Mboladinga heeft vijf vertegenwoordigers – naar eigen zeggen niets van de FIFA vernomen.
Volgens William Ackah, onderzoeker naar panafrikanisme en de Afrikaanse diaspora aan de Londense universiteit Birkbeck, zit de kracht van ‘Lumumba Vea’ juist in wat hij níét doet. „Hij zegt niets”, zegt Ackah. „Hij beeldt alleen uit. Fans maken foto’s met hem en vieren dat beeld. De vraag is of de betekenis erachter landt, buiten Congolese en Afrikaanse gemeenschappen die deze oude strijd herkennen.”
De Congolese verzetsheld Patrice Lumumba.
Vijfenzestig jaar na de moord is Lumumba’s antikoloniale nalatenschap dan ook springlevend. Zijn honderdste geboortedag zorgde vorig jaar voor nieuwe aandacht. Binnen Congolese en Afrikaanse gemeenschappen, maar ook daarbuiten, is zijn naam verbonden aan gesprekken over bevrijding en koloniale schuld.
Congo is ook het land waar de rijkdommen in de bodem al decennia leiden tot geopolitieke en militaire strijd. In zijn onafhankelijkheidstoespraak beloofde Lumumba erop toe te zien dat „de gronden van ons vaderland werkelijk ten goede komen aan zijn kinderen”
Die strijd is volgens Ackah nooit opgehouden. Lumumba herinnert aan die pijnlijke werkelijkheid, zegt hij, maar biedt ook hoop dat de strijd niet is opgegeven, „Veel landen en gemeenschappen zitten nog steeds vast in oude ketenen van koloniale machtsverhoudingen. Dat vraagt om een antwoord. Iconische figuren uit het verleden helpen daarbij. Kijk naar de opkomst van Ibrahim Traoré in Burkina Faso, die een revolutionaire geest probeert op te roepen [de autoritaire leider die nadrukkelijk naar de panafrikaanse strijder Thomas Sankara verwijst]. ”
Zo is Lumumba meer dan Congolees erfgoed: hij kreeg betekenis binnen een groeiende beweging van Afrikaanse solidariteit. Tijdens de Afrika Cup was Mboladinga’s eerbetoon voor Egyptische voetballiefhebbers aanleiding oude nieuwsbeelden te delen van Egyptenaren die na de moord op Lumumba woedend de straten van Caïro opgingen en de Belgische ambassade aanvielen. Afgelopen weken riepen Egyptische supporters hun voetbalbond op Mboladinga uit te nodigen om hun team aan te moedigen tijdens de groepswedstrijd tegen België. Volgens Shambuyi kwamen soortgelijke oproepen ook uit Marokkaanse, Senegalese en Algerijnse hoek.
Patrice Lumumba kort na zijn arrestatie in voormalig Belgisch Congo in december 1960.
Voordat Mboladinga terugkeerde naar zijn geboortestad Kinshasa, woonde hij met zijn gezin in buurland Congo-Brazzaville. Naast zijn werk in een bakkerij kluste hij bij als imitator. Zijn kapsel, houding en lichaamsbouw: volgens zijn zaakwaarnemer zagen mensen er de lokale president Denis Sassou Nguesso in. Mboladinga speelde daarmee in het straatleven van Brazzaville, tussen de sapeurs.
Bij terugkeer in zijn thuisstad in 2013 begon hij zich af te vragen wat hij kon doen „voor zijn eigen land, voor zijn natie”, vertelt manager Shambuyi. Inspiratie vond hij bij nationale held Lumumba. Niet lang daarna bracht Mboladinga het iconische gebaar naar de tribunes van ‘zijn’ AS Vita Club, een van Kinshasa’s grootste voetbalclubs.
Het standbeeld van de vermoorde verzetsheld Patrice Lumumba in de Congolese hoofdstad Kinshasa.
In 2016 werd hij „gerekruteerd” door de Congolese voetbalbond als een van de ‘animateurs’ van de nationale ploeg: de zangers, dansers en trommelaars die het team achterna reizen en opzwepen vanaf de tribunes. Maar zijn optreden werd aanvankelijk niet op waarde geschat. „Sommigen zeiden: hij zingt niet, hij danst niet in het stadion. Hij werd tegengewerkt.”
Hij ontbrak daarom in 2023 nog op de Afrika Cup in Ivoorkust. Pas nadat een nieuwe minister van Sport aantrad, kreeg hij een kans op grote podia, zoals de laatste Afrika Cup, waar Marokkaanse influencers hem ontdekten. „Niemand is profeet in eigen land”, zegt zijn zaakwaarnemer. „Gelukkig zagen voetballiefhebbers uit andere Afrikaanse landen hem wél.”
Bij thuiskomst uit Marokko werd hij als nationale held ontvangen en ging de Congolese politiek met hem aan de haal: president Félix Tshisekedi wilde hem ontmoeten en minister van Sport Didier Budimbu schonk hem een Jeep. Toen Mboladinga zich in april verbond aan de politieke partij van diezelfde Budimbu, leidde dat tot veel kritiek, waarna hij die banden weer verbrak: Lumumba’s naam zou beter apolitiek blijven. The Continent sprak eerder met een van de andere managers van Mboladinga, die helder samenvatte welk gewicht Lumumba nog altijd op Congolese schouders legt: „Mboladinga behoort niet meer aan zichzelf toe. Hij behoort aan miljoenen Congolezen”.