REGIO - Ook mensen met een beperking of andere zorgbehoefte hebben intimiteit en seks nodig. Dat is voor hen best wel lastig, al zijn er wel oplossingen. Zo kan een speciaal opgeleide zorgverlener niet alleen intimiteit of seks bieden, maar ook dingen daarover uitleggen en andere zorg verlenen. Maar dat kost geld en het wordt vaak niet vergoed. De politiek komt met allerlei mooie woorden, maar nog weinig daden op dit vlak. En dat moet anders, vindt de Stichting Snoezelzorg.
'Onze doelgroep is heel breed', vertelt directeur Monique Bijkerk van de stichting. 'Het kan gaan om mensen met een verstandelijke of lichamelijke beperking, of een andere zorgbehoefte. We zien vooral steeds meer mensen uit verpleeg- en verzorgingstehuizen.'
Dat de vraagt toeneemt, betekent niet dat het taboe minder wordt. 'Nee, we zien dan dat meneer Jansen een viespeukje gevonden wordt, omdat hij aan medebewoners zit. Maar hij mist na een huwelijk van 60 jaar met mevrouw Jansen een stukje nabijheid', legt ze uit. En dan is er dus snoezelzorg of sekszorg.
'Snoezelzorg en sekswerk zijn niet hetzelfde. Wij bieden gespecialiseerde zorg, met begeleiding, ondersteuning en educatie', legt Bijkerk uit.
Het is ook niet per definitie seks, zegt ze. 'Het gaat vaak om lichamelijk contact, maar ook om geborgenheid en veiligheid. En het belangrijkste is dat je gezien en erkend wordt als persoon.'
Er zijn inmiddels inmiddels zo'n dertig mensen die dergelijke zorg verlenen via de stichting. Vooral vrouwen, maar ook een enkele man, transman en transvrouw. Één van hen is Joy*, uit Den Haag. Ze is 'in de vijftig', zegt ze, en doet dit werk vier jaar. Hoewel, werk…
'Het voelt voor mij niet als werk. Ik doe dit vanuit mijn hart. Dit is wie ik ben en wat er bij mij past.'
Ze werkt daarnaast ook in de zorg. 'De een wast de billen van iemand, ik zorg voor deze zorgvraag. Het is essentieel, net als eten en drinken. Ik gun dat een ander, omdat ik weet hoe prettig en fijn het kan zijn.'
Over het algemeen komt de vraag vooral van mannen, zegt ze. 'Maar ook steeds meer vrouwen raken er bekend mee. Ik heb weleens een hele oude dame met dementie als cliënt gehad.'
'Het was heel fijn om haar in mijn armen te hebben en haar een beetje geborgenheid te kunnen geven en met haar te knuffelen', vertelt Joy. 'De laatste keer kroop ze helemaal in mij en gaf kleine kusjes op mijn hand.'
Twee weken later overleed die mevrouw. 'Maar ik heb haar nog veel geborgenheid en warmte kunnen geven tot het laatste moment.'
'Het gaat zeker niet alleen om seks, nee. Het valt een beetje tussen knuffelen en seks in. Soms is het ook penetratie, of orale seks.' Was de eerste keer raar voor Joy, moest ze 'een knop omzetten?'
'Dat niet. Maar het is niet voor niks dat het niet voor hele jonge vrouwen geschikt is. Die moeten vaak hun eigen seksualiteit nog leren kennen. Ik neem mijn ervaringen van jarenlang mee, voor mij voelde dit als het juiste moment.'
Joy had hiervoor geen ervaring met sekszorg. 'Het was nieuw voor mij, maar het voelt voor mij allemaal heel natuurlijk', zegt ze. 'Ik geef wel mijn grenzen aan en dat verwachten we van de cliënt ook. Ik vraag ook altijd: mag ik dit bij je doen, vind je dit fijn? Consent is de belangrijkste basis voor seks en intimiteit'
'Je leert een cliënt dus ook het één en ander, daarom moet je ook iets ouder zijn voor dit werk' vervolgt Joy. 'We hebben vooraf wel uitgebreid contact, een begeleider met zijn cliëntre, en dan volgt er een intakegesprek met een begeleider of een verwant erbij. Ze vinden het vaak wel spannend, ja.'
Dat herkent ook Sebastiaan, die cliënten met een licht verstandelijke beperking begeleidt bij Ipse de Bruggen in Delft. Twee van 'zijn' cliënten ontvangen sekszorg via de stichting Snoezelzorg. En met succes, zegt hij.
'We zien bij deze doelgroep dat ze behoefte hebben aan intimiteit, seksueel contact en relatievorming. Maar je ziet ook dat het door hun beperking soms best lastig is om een relatie aan te gaan zoals andere mensen dat doen. Ze kunnen vaak lastig omgaan met sociale signalen en zijn kwetsbaar voor manipulatie.'
'Het is daarom heel fijn dat ze met zo iemand kunnen afspreken, die ze het een en ander leert over dit soort dingen', zegt Sebastiaan. 'En die ook grenzen aangeven en wat normaal is en wat niet.'
Het is volgens Sebastiaan dus niet alleen een behoefte die wordt vervuld. 'Ze leren er ook van en het geeft ze meer zelfvertrouwen. Dus het is echt heel fijn dat dit bestaat.'
De spanningen en frustraties van de cliënten verminderen, ziet Sebastiaan. 'Het doet ze echt heel goed. Wij vinden het bij Ipse de Bruggen heel belangrijk om samen met de cliënten te kijken wat hun behoeftes zijn en dat ze ook zelf de regie hebben.'
Het geeft hen meer kwaliteit van leven, zegt hij. 'We vinden het belangrijk dat ze zelfstandig wonen, maar waar ze hulp nodig hebben, helpen wij ze. En daar hoort dit ook bij.'
Seksuoloog Yuri Ohlrichs is ook enthousiast. 'Voor mensen met een beperking is het een hele andere manier om hun lichaam te leren kennen. Ze zijn vooral gewend aangeraakt te worden met een 'zorgdoel', maar ze leren niet om te gaan andere aanrakingen.
'Net als de meeste mensen hebben ook zij behoefte aan intimiteit en seksualiteit', vervolgt hij. 'Maar daar hebben ze wel hulp bij nodig.'
'Waarom wij behoefte hebben aan seks en intimiteit? Dat is biologisch', verklaart Ohlrichs. 'Maar er zit ook aandacht en verbondenheid achter, behoefte aan verbinding.'
'Het is heus niet alleen maar geilheid. Het is leuk en goed voor je zelfbeeld, maar het helpt ook ontspannen. Er zitten alleen maar voordelen aan.'
En is het voor Joy zelf ook leuk, haalt ze er lol uit of misschien zelfs wel seksuele spanning? 'Ik voel mij hier prettig bij. Soms heeft het voor mij ook wel een seksuele connotatie. Dat is wisselend, net hoe het loopt.'
Het is absoluut geen prostitutie, bezweert ze. 'Wij verlenen zorg, het gaat veel verder dan alleen maar penetreren. Ik kleed de klant na afloop ook weer aan, bijvoorbeeld. En ik was hem.'
Die zorg is hoog nodig, want het gaat vaak mis, hoort de seksverzorgende uit verhalen van haar cliënten. 'Ze worden opgelicht op datingsites en even naar een prostituee gaan is voor hen bijvoorbeeld ook geen succes. Soms raken mensen dan helemaal de weg kwijt.'
'Ze worden daar niet goed opgevangen en komen veel problemen tegen', vertelt Joy. 'Maar zij willen óók ervaren hoe het is om eens een zoen te krijgen. Voor sommige mensen is dat onbekend.'
Hoe kijkt ze naar het taboe dat hierop rust? 'Mijn vrienden en familie weten ervan. Die waarderen het eigenlijk alleen maar.'
'En tja, we leven in een rare wereld momenteel. Niet alles is tegenwoordig meer zo makkelijk bespreekbaar. Vrouwen met blote borsten op het strand kan inmiddels ook niet meer', verzucht ze.
Clienten hebben naast een zorgbehoefte ook zorgwensen, vertelt Monique Bijkerk van de stichting. 'Denk aan haarkleur, lengte, cupmaat, wel of geen schaamhaar, noem het maar op.'
Of ze willen van te voren een foto zien van de seksverzorgende. 'Wij voorzien in eerste instantie de zorgvraag, de behoefte. Daarom heet het sekszorg en snoezelzorg', legt Bijkerk uit.
'Wij kijken naar de zorgbehoefte, welke beperking iemand heeft, leeftijd, iemands karakter, woonplaats', somt Bijkerk op. 'En dan kijken we welke seksverzorgende het beste matcht.'
Dat werkt blijkbaar, want inmiddels zijn er honderden mensen die er gebruik van maken. 'Het worden er steeds meer.'
Sommigen komen maar één keer per jaar. 'Dat heeft helaas te maken met geld', zegt Bijkerk.
'Vaak hebben we mensen met een uitkering en dan blijft er na het betalen van de vaste lasten weinig over. Sommigen hebben ouders die het zich kunnen permitteren, die betalen deze zorg dan voor hun kind.'
Haar stichting heeft geen winstoogmerk en er zijn ook nog vier andere partijen die deze specifieke zorg bieden, zegt Bijkerk. Die zijn met elkaar al een tijdje bezig om de kosten voor dergelijke zorg vergoed te krijgen.
'We zijn nu al bezig afspraken te maken en kwaliteitskaders op te stellen, voor als de politiek met een erkenning en vergoeding komt.' Maar daar lijkt het voorlopig niet van te komen, blijkt als Omroep West navraag doet bij de woordvoerder van minister Mirjam Sterk (Langdurige Zorg, Jeugd en Sport).
Het ministerie vindt het 'al lange tijd belangrijk om de intimiteit- en seksualiteitsbeleving van mensen met een beperking te verbeteren', appt zij. 'Maar vergoeden mag nu niet via de wet en ook is er 'geen sprake van een 'schade' of medische aandoening die door seksuele dienstverlening wordt opgelost.'
In 2023 is er een 'beleidsvisie naar de Tweede Kamer gestuurd, die acties bevat voor de komende jaren. 'Daar wordt nog steeds aan gewerkt.' Op de vraag wat dat oplevert, komt ondanks aandringen geen concreet antwoord.
Bijkerk blijkt knokken en verwijst naar België, waar ze het volgens haar een stuk beter doen. 'Ook al is het soms lastig te bepalen wie er wel of niet in aanmerking komt, want ik snap dat iedereen dit misschien wel wil', zegt ze. 'Soms krijg je in België geen sekszorg, maar in elk geval wel begeleiding richting socialisatie met concrete tips en trucs.'
Toch zijn er in Nederland volgens haar ook uitzonderingen. 'Sommigen krijgen het wel vergoed uit een potje van de gemeente. Maar dat verschilt per gemeente. Ze hebben overal andere regels en een ander aanvraagproces.'
Er is nog geen wet- of regelgeving voor deze zorg. 'Iedereen doet wat zij denken dat goed is. Dan krijg je willekeur, dus dit moet echt anders', roept zij op.
En ook hier maken we een belrondje met woordvoerders. De gemeente Den Haag blijkt in onze zeer beperkte steekproef de enige die dit soms vergoedt.
'De afgelopen vijf jaar hebben we in een klein aantal gevallen maatwerk geboden', zegt hun woordvoerder. 'Dat doen we via het doorbraaklab. Maar we kijken wel eerst goed naar de medische en sociale noodzaak. Kernvraag is steeds of deze vorm van zorg noodzakelijk is voor het welzijn van iemand.'
Het gaat daarbij lang niet altijd om seks, benadrukt ze. 'Juist basisvormen van menselijk contact zoals leren aangeraakt te worden, knuffelen of het opbouwen van vertrouwen en veiligheid.' Wel is de zorg alleen beschikbaar in uitzonderlijke situaties, is het credo in Den Haag.
De gemeente Zoetermeer laat weten: 'Wij vergoeden deze zorg niet. Niet vanuit de Wmo (wet maatschappelijke ondersteuning, red.) of een andere voorziening.' Wel zeggen ze te snappen dat Snoelzelzorg zelf vindt dat het vergoed moet worden. 'Omdat zij het beste voor hebben voor hun cliënten.'
De gemeente Westland 'heeft geen actief beleid rondom intimiteitszorg'. Tot op heden zijn er geen verzoeken van cliënten binnengekomen. 'Daarnaast zien we geen noodzaak voor dit beleid, aangezien inwoners zonder handicap of partner dit ook niet vergoed krijgen.'
'Wij vergoeden Snoezelzorg niet vanuit de Wmo en hebben hier als gemeente vanuit de Wmo ook geen aanvraag voor ontvangen', zeggen ze in Leiden. En als er wel zo'n aanvraag binnenkomt?
De woordvoerder verwijst naar een gerechtelijke uitspraak waarin de rechter zegt dat deze zorg niet onder de Wmo valt. 'Gezien de uitspraak zal gemeente Leiden ook in de toekomst deze dienstverlening niet vanuit de Wmo vergoeden.'
Als het aan Tweede Kamerlid Lisa Westerveld (PRO, voorheen GroenLinks-Pvda) ligt, komt er in elk geval meer aandacht voor deze kwetsbare groep.
'Wat we merken is dat mensen met een beperking totaal geen prioriteit hebben gekregen onder vorige kabinetten – ze worden veelal niet gezien of gehoord', zegt zij. 'Of het nu over zorg, ondersteuning, onderwijs, of in dit geval snoezelzorg gaat.'
Ze hoopt dat minister Sterk wel eerder gemaakte afspraken met de Kamer gaat nakomen. 'Zodat ook deze doelgroep zich gesteund en geholpen voelt.'
Bij D66, waar ze zich in het verleden nog wel zich hard maakten voor deze vorm van zorg, lijken ze zich tegenwoordig een stuk minder druk te maken hierover. 'Een heel nobel initiatief, maar er is voor nu vanuit onze fractie geen toevoeging op dit artikel', laat hun woordvoerder weten.
Op het enthousiasme van Joy - die zelf overigens geen partner heeft - heeft het weinige enthousiasme van de politiek geen invloed. 'Ik wil dit blijven doen zolang ik dit zelf kan, lichamelijk en geestelijk. En zolang er vraag naar mij blijft, want het werkt natuurlijk wel twee kanten op', lacht ze.
* Echte naam bekend bij de redactie
Source: Omroep West Den Haag