Slavernijverleden
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Is het een goed of een veeg teken dat de Nationale Herdenking Nederlands Slavernijverleden dit jaar nauwelijks discussie oproept?
In voorgaande jaren leek er altijd debat te zijn. Over de herdenking zelf: was die wel nodig? Kwam er door de afschaffing van slavernij te vieren niet te veel aandacht voor die afschaffing in plaats van voor de eeuwenlange onderdrukking? Was door het gebruik van de benaming Keti Koti (Sranantongo voor ‘ketenen gebroken’) de blik niet te veel gericht op de trans-Atlantische slavenhandel en sneeuwde aandacht voor slavernij in de Oost daardoor onder? Moest 1 juli een nationale feestdag worden, gelijk Bevrijdingsdag op 5 mei?
Dat het debat in de bredere samenleving lijkt verstomd, is aan de ene kant een goed teken. Het toont dat de Nationale Herdenking een feit is. In allerlei gemeenten – en dus niet alleen Amsterdam waar sinds 2002 in het Oosterpark het slavernijmonument staat – wordt deze woensdag stilgestaan bij de afschaffing van de slavernij in 1863. Zijn er vieringen met muziek en verhalen.
Veel lokale overheden, overheidsinstanties en semipublieke instellingen boden, in navolging van kabinet en koning, inmiddels excuses aan voor hun rol bij de slavenhandel. Deze maand nog erkende Alkmaar dat „deze geschiedenis onderdeel is van de ontwikkeling en welvaart van de stad”, overigens zonder excuses aan te bieden. De Nijmeegse burgemeester deed dat namens de gemeente eerder dit jaar wel en benoemde „de blijvende impact [die het heeft gehad] op individuen en generaties, en nog steeds heeft: op ongelijkheid en discriminatie in onze samenleving.”
Maar met het verstommen van het debat over deze Nationale Herdenking raakt ook iets verloren. Een levendige discussie – zonder polarisatie – in allerlei lagen van de samenleving, waarvan inwoners met verschillende achtergronden iets meekrijgen en niet louter de groep die al kennis heeft over het slavernijverleden, draagt bij aan de kennis over een gedeelde geschiedenis.
Dat is ook de les van de Dodenherdenking op 4 mei. Het haakje van een dag kan bijdragen aan het bewustzijn van wat er is gebeurd, soms nog maar enkele generaties geleden. Juist vanwege de doorwerking van dat verleden op het heden is dat van belang. Ook dat geldt voor de Dodenherdenking als ook voor de Herdenking Nederlands Slavernijverleden.
In haar grondige eindrapport benoemde de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme begin juni hoe het koloniale verleden van Nederland invloed heeft op discriminatie en racisme. Op papier en wettelijk is er gelijkheid en er heeft, zo merkt de Staatscommissie op, „een cultuuromslag plaatsgevonden, waardoor veel vormen van discriminatie en racisme minder acceptabel zijn geworden”. Maar „raciaal hiërarchische denkbeelden, die in het verleden expliciet waren verankerd in wetgeving en maatschappelijke structuren, werken door in hedendaagse beeldvorming, kennisproductie en institutionele praktijken.”
„Stereotypering en eenzijdige historische perspectieven” zijn zichtbaar in het onderwijs, schrijft de Staatscommissie, en de gezondheidszorg gaat nog te veel uit van de „witte mannelijke ‘standaardpatiënt’”. Ze wijst op discriminatie op de woningmarkt, in sport en cultuur, in het onderwijs en bij de politie. Wie de gemeentelijke ‘bordesfoto’s’ van nieuwe colleges ziet, ziet de ondervertegenwoordiging van Nederlanders van kleur in de lokale politiek.
Het is niet genoeg om zo’n rapport voor kennisgeving aan te nemen. Het is niet genoeg om alleen woensdag even stil te staan en er zou ook in bijvoorbeeld het onderwijs blijvend aandacht moeten worden geven aan het koloniale verleden. Bij herdenking hoort erkenning en vervolgens handelen.