Gezondheidsrisico’s Volgens een nieuwe RIVM-studie vormen een nieuwe pandemie, klimaatverandering, desinformatie en resistente ziekteverwekkers de grootste dreigingen voor de Nederlandse volksgezondheid. Ook bestaat een „reële” kans dat meerdere crises tegelijk toeslaan en elkaar verergeren.
Op het Nederlandse cruiseschip Hondius brak de Andesvariant van het hantavirus uit.
Wat wordt de volgende gezondheidscrisis? Extreme weersomstandigheden door klimaatverandering? Een nieuwe infectieziekte die, in tegenstelling tot het recente hantavirus, uitmondt in een pandemie en dus de hele wereld over raast? Of allebei tegelijk?
Dinsdag publiceerde het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) een onderzoek naar de grootste mondiale bedreigingen voor de Nederlandse gezondheid, in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid.
De grootste dreiging: ziekteverwerkers worden wereldwijd steeds vaker resistent tegen medicijnen, waardoor bijvoorbeeld antibiotica niet meer effectief werken. Als tweede noemt het RIVM de gevolgen van klimaatverandering, zoals meer hitte en andere weersextremen. „Als je ziet dat we nu al een superhittegolf hebben in juni”, zegt RIVM-onderzoeker Henk Hilderink, „met mogelijke oversterfte als gevolg, dan snap je dat zulke weersextremen niet iets van de verre toekomst zijn.”
Ook waarschuwt het RIVM dat zomaar weer een infectieziekte kan opduiken met „pandemisch potentieel”. Door het intensieve contact tussen mens en dier en het toegenomen mondiale verkeer, dat virussen helpt om zich razendsnel te verspreiden.
Aan deze gevaren, die het RIVM in 2019 al signaleerde bij de eerste editie van dit onderzoek, voegt het instituut nu twee grote dreigingen toe. Ook de toename van des- en misinformatie kan de Nederlandse gezondheid schaden, evenals de afbrokkelende internationale samenwerking, zoals bij de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), waar de Verenigde Staten zich uit hebben teruggetrokken. De vaccinatiebereidheid daalt door desinformatie, zegt RIVM-onderzoeker Hilderink. En met een zwakkere WHO kunnen virussen minder snel en minder effectief worden ingedamd.
Ook de snelle verspreiding van ebola in Congo, vorige maand, werd door deskundigen in verband bracht met de verzwakte WHO en de wegbezuinigde Amerikaanse overheidshulp via USAID. „Goede mondiale samenwerking”, zegt Hilderink, „verkleint zo ook de gezondheidsrisico’s voor Nederland als open economie.”
Nog gevaarlijker dan deze afzonderlijke dreigingen, schrijft het RIVM, is een scenario waarin meerdere dreigingen zich tegelijk voordoen en elkaar verergeren. Volgens het RIVM bestaat een „reële” kans dat Nederland de komende tien jaar wordt getroffen door zo’n ‘polycrisis’.
Denk bijvoorbeeld aan infectieziektes: de risico’s op een uitbraak nemen toe door de opwarming van de aarde. Een uitbraak indammen is moeilijker als de internationale samenwerking is verzwakt. En door des- en misinformatie neemt de bereidheid voor vaccinaties af, waardoor het virus zich sneller kan verspreiden. Op zo’n polycrisis is Nederland onvoldoende voorbereid, volgens het RIVM. Ministeries houden zich vooral bezig met hun eigen thema’s. „Die verkokering zou je moeten doorbreken”, zegt Hilderink.
Volgens het RIVM weten de ambtenaren in ministerietorens wel hoe belangrijk dit is, maar „de praktijk blijft achter”. Zo zouden Defensie en Volksgezondheid kunnen samenwerken rond de dreiging van ziektekiemen die ongevoelig worden voor medicijnen. Dit soort ‘antimicrobiële resistentie’ ontstaat vooral gemakkelijk in conflictgebieden, waar vaak slechtere zorg beschikbaar is. Vanuit die gebieden kunnen resistente ziekteverwekkers naar Nederland reizen, via vluchtelingen of Nederlandse militairen.
Een belangrijke vraag is nu: wat gaat het kabinet met dit rapport doen? Het RIVM waarschuwt dat de Nederlandse overheid zich nog te vaak „reactief” opstelt. Zo zou ze pas maatregelen nemen nádat risico’s zich hebben voorgedaan. En dat ondanks de „lange en unieke traditie” van instituten die de overheid met toekomstverkenningen proberen te helpen.
Hilderink wijst op de vorige editie van deze RIVM-studie, die eind 2019 onder meer waarschuwde voor het grote risico op de uitbraak van een pandemie. Kort daarna dook Covid-19 op in China. „Deze waarschuwing was toen al heel vaak door heel veel organisaties gedaan. Toch waren we niet goed voorbereid.”
Natuurlijk kan het kabinet zich niet voorbereiden op álle mogelijke risico’s. Maar juist daar kunnen dit soort onderzoeken bij helpen, zegt Hilderink. „Bij het prioriteren van de dreigingen, en bij het bepalen waar je je het sterkst op wilt richten.”