Migranten Zuid-Afrika Duizenden migranten in Zuid-Afrika zijn ontheemd geraakt als gevolg van aanhoudend xenofobisch geweld. Afrikaanse regeringen repatriëren nu in alle haast hun landgenoten, uit vrees voor nieuwe geweldsuitbarstingen. Antimigratiebewegingen eisen dat alle ongedocumenteerde migranten uiterlijk deze dinsdag Zuid-Afrika verlaten.
Bij de ambassade van Nigeria in Pretoria wacht Adesanya Adeyeba Olewade op de afhandeling van formaliteiten voor zijn repatriëring.
Adesanya Adeyeba Olewade, een 36-jarige Nigeriaanse migrant, wacht samen met een groep van zo’n tweehonderd landgenoten geduldig buiten de Nigeriaanse ambassade in de Zuid-Afrikaanse hoofdstad Pretoria. Langs een muur staan koffers, op straat staan zes tourbussen klaar om mensen naar het vliegveld te rijden. De groep is hier om zich aan te melden voor een serie repatriëringsvluchten, waarvan de eerste diezelfde nacht nog zal vertrekken.
Volgens de Nigeriaanse regering zijn de migranten niet meer veilig in Zuid-Afrika, omdat antimigratiebewegingen de bevolking opstoken tegen buitenlanders. Afgelopen maand zijn bij xenofobische rellen ten minste twee Mozambikanen omgekomen. Afgelopen week is een Malawiër volgens ooggetuigen vermoord vanwege zijn nationaliteit in de zuid-oostelijke stad Pietermaritzburg, waarna 1.700 migranten hun huizen ontvlucht zijn. Meerdere Afrikaanse landen halen hun burgers terug uit angst voor de toegenomen xenofobie in Zuid-Afrika. Ghana, Mozambique en Malawi repatriëren samen duizenden burgers.
Olewade, die op straat pruiken verkoopt, vreest voor zijn leven. Hij vertelt hoe hij thuis, in het bijzijn van zijn toen vijfjarige zoontje, is aangevallen door burgerwachten die zich tegen migranten keren. „Ze hebben me twee keer met een mes gestoken”, zegt hij terwijl hij een groot litteken in zijn nek laat zien. „Daarna hebben ze alles van mij gestolen: mijn huisraad, mijn pruiken, mijn telefoon en zelfs mijn paspoort.”
Om te ontkomen aan de burgerwachten is hij vanuit Durban verhuisd naar Pretoria, maar sinds twee maanden nemen de bedreigingen toe. „Je kunt niet eens meer over straat zonder uitgescholden of lastig gevallen te worden. Ik ga terug naar Nigeria, voordat ze me opnieuw neersteken.”
Sinds enkele maanden wordt Zuid-Afrika opgeschud door xenofobische geweldsuitbarstingen. Die begonnen in maart na de kroning van een ‘koning’ door een Nigeriaanse gemeenschap in KuGompo City (voormalig East London) in de Oostkaap. Verschillende Zuid-Afrikaanse politici en traditionele leiders bestempelden de kroning als een aanval op de soevereiniteit, de Nigeriaanse gemeenschap ziet het zelf als een puur cultureel evenement. Duizenden woedende relschoppers staken auto’s in brand en vielen migranten aan.
Antimigratiebeweging March and March heeft dit momentum gebruikt om door het hele land protestmarsen te organiseren tegen „de invasie van buitenlanders”. De beweging beschuldigt migranten ervan de publieke diensten te zwaar te belasten, zoals zorg en onderwijs, ten koste van Zuid-Afrikanen. Migranten krijgen bovendien de schuld van de omvangrijke criminaliteit in het land. Antimigratiebewegingen eisen dat alle ongedocumenteerde migranten uiterlijk deze dinsdag Zuid-Afrika verlaten. Als dat niet gebeurt, dreigen zij met landelijke protesten en een ‘shutdown’. Hoe die eruit moet zien, blijft onduidelijk, maar de politie houdt rekening met geweld tegen migranten.
Huizen zijn verwoest in Mosselbaai in een vermoedelijk xenofobe aanval op 4 juni.
March and March presenteert zich als vreedzame burgerrechtenbeweging tegen ‘illegale’ migratie, maar haar acties tonen iets anders. Uitgedost als traditionele krijgers, met speren en slagwapens in de hand, trekken March and March-demonstranten als een soort legerregimenten door de straten. Tijdens de marsen zingen de demonstranten liederen in het isiZulu, de taal van de etnische Zulu’s, met opruiende teksten als „we gaan benzine kopen en we verbranden de buitenlanders”. En hoewel het in strijd is met de grondwet, controleren aanhangers van March and March identiteitspapieren en verblijfsdocumenten en verhinderen ze migranten met geldige verblijfsvergunning de toegang tot publieke zorg en scholen. Op video’s is te zien hoe leiders van de beweging aanzetten tot het mishandelen van migranten en zelf klappen uitdelen.
Op verschillende plekken zijn antimigratierellen uitgebroken waarbij boze menigtes actief op zoek gaan naar mensen uit andere Afrikaanse landen. In Mosselbaai, aan de toeristische Garden Route in de Westkaap, zijn volgens de Zuid-Afrikaanse politie twee Mozambikanen vermoord tijdens een xenofobische aanval en vijftig huizen van de gemeenschap in brand gestoken. De Mozambikaanse regering spreekt van vijf vermoorde landgenoten. Zo’n achthonderd mensen sloegen op de vlucht. In de havenstad Durban zijn meer dan 11.000 migranten uit hun huizen verdreven, in Bloemfontein en Estcourt zijn winkels van buitenlandse eigenaren op grote schaal geplunderd.
Hoogleraar Loren Landau, migratie-expert aan de Universiteit van Oxford en de Wits Universiteit in Johannesburg waarschuwt dat de deadline die de bewegingen hebben afgekondigd extreem gevaarlijk is. „We hebben in het verleden gezien waar de Zuid-Afrikaanse bevolking toe in staat is en dat kan zo weer gebeuren”, zegt hij.
In mei 2008 kwamen minstens 62 migranten om in een golf van xenofobisch geweld, 1.700 migranten raakten gewond en meer dan honderdduizend migranten moesten hun huizen ontvluchten. Ook in 2015 en 2019 vielen er doden bij soortgelijk geweld.
Volgens de meest recente officiële volkstelling uit 2022 leven in Zuid-Afrika zo’n 2,4 miljoen migranten, gedocumenteerd en ongedocumenteerd, oftewel 3,7 procent van de 62 miljoen inwoners. Ter vergelijking: in Nederland is dit afgelopen jaar bijna 17 procent.
Ontheemde vrouwen en kinderen uit Malawi vertrekken per bus uit Pietermaritzburg.
Ontheemde migranten wachten in Sherwood Park in Durban om gerepatrieerd te worden naar Malawi.
Jacinta Ngobese-Zuma, leider van de March and March-beweging, spreekt in haar speeches over 15 tot 30 miljoen ongedocumenteerde migranten in Zuid-Afrika. Mede gevoed door dergelijke desinformatie zien veel Zuid-Afrikanen migranten als een bedreiging. Die boodschap vindt weerklank in een land waar veel armere Zuid-Afrikanen afhankelijk zijn van publieke voorzieningen voor zorg en onderwijs, terwijl die door bezuinigingen afbrokkelen. Bovendien zijn banen schaars; Zuid-Afrika kampt sinds de coronapandemie met een torenhoge werkloosheid van boven de 32 procent, onder jongeren tot 24 jaar is dit zelfs 60 procent.
Verschillende politieke partijen, die zich opmaken voor de gemeenteraadsverkiezingen in november, spelen in op de onrust. uMkhonto weSizwe (MK) van oud-president Jacob Zuma en ActionSA van de voormalige burgemeester van Johannesburg Herman Mashaba lopen mee in de protestmarsen en spreken openlijk hun steun uit. ActionSA heeft een voormalig leider van antimigratiebeweging Operation Dudula gerekruteerd als ‘kandidaat-wethouder’ in Johannesburg.
President Cyril Ramaphosa maande begin juni in een toespraak op nationale tv tot kalmte . Hij veroordeelde het geweld tegen migranten en waarschuwde dat burgers het recht niet in eigen hand mogen nemen door identiteitsbewijzen te vragen. „We zullen optreden tegen krachten die de bezorgdheid van onze bevolking over illegale immigratie misbruiken om hun eigen politieke, persoonlijke of criminele belangen te dienen”, aldus Ramaphosa.
Tegelijk zei Ramaphosa dat de regering gefaald heeft om de irreguliere immigratie te beteugelen en kondigde hij maatregelen aan. Er komen strengere controles op verblijfsdocumenten, snellere uitzetprocedures, betere grenscontroles en corruptie bij de grensbewaking en immigratie-instanties zouden worden aangepakt. Werkgevers die ongedocumenteerde migranten in dienst nemen, zouden een gevangenisstraf riskeren. Volgens hoogleraar Landau heeft Ramaphosa daarmee de verkeerde boodschap afgegeven. „Hij heeft immigranten als een probleem gepresenteerd en de boodschap overgenomen dat er veel meer moet worden gedaan om de immigratie in toom te houden.”
Voor antimigratiebewegingen gingen Ramaphosa’s woorden niet ver genoeg. „Hij begrijpt de immigratiecrisis niet”, zei March and March-leider Ngobese-Zuma. „De regering wil de immigratiecrisis aanpakken zonder het volk. Wij hebben het recht om een burgerarrest uit te voeren. De president kan dit niet negeren en van ons afpakken.”
March and March-leider Jacinta Ngobesi-Zuma (midden) voert aanhangers van haar antimigratiebeweging aan tijdens een demonstratie in Estcourt op 26 juni.
Dat juist Zuid-Afrikaanse menigtes en antimigratiegroepen zich tegen andere Afrikanen keren, ligt gevoelig. Tijdens de apartheid boden veel Afrikaanse landen onderdak aan Zuid-Afrikaanse vrijheidsstrijders en steunden zij het verzet. „Nigeria is teleurgesteld, omdat ons land zoveel opgeofferd heeft voor Zuid-Afrika’s onafhankelijkheidsstrijd”, zei de Nigeriaanse minister van Buitenlandse Zaken Bianca Odumegwu-Ojukwu.
Ook Tedros Adhanom Ghebreyesus, de Ethiopische directeur-generaal van de Wereldgezondheidsorganisatie, veroordeelde de xenofobie in die historische context. Hij herinnerde eraan dat Afrikaanse landen tijdens de apartheid zij aan zij stonden met Zuid-Afrika, en dat Ethiopië antiapartheidsstrijder Nelson Mandela met trots steunde. De antimigrantenstemming in Zuid-Afrika noemde hij een „tragisch verraad” aan de strijd van het land voor onafhankelijkheid en vrijheid.
In andere Afrikaanse landen groeit daarnaast de ergernis, omdat de Zuid-Afrikaanse regering te weinig zou doen om het geweld tegen migranten te stoppen. Ghana heeft het xenofobische geweld aangekaart bij de Afrikaanse Unie. Volgens de Nigeriaanse regering, die represaillemaatregelen overweegt, weigert de Zuid-Afrikaanse politie in te grijpen wanneer Nigerianen worden lastiggevallen of hun winkels worden geplunderd.
In Marshalltown, in het centrum van Johannesburg, zeggen winkeliers en straatverkopers die als migrant naar Zuid-Afrika kwamen dat de politie medeplichtig is aan de xenofobie. Het is druk op straat, maar veel buitenlandse winkeleigenaren houden hun rolluiken potdicht vanwege een verhoogde politieaanwezigheid.
Naast haar gesloten kledingzaak zit de Ethiopische Seble Dabede, die dertien jaar geleden als politiek vluchteling naar Zuid-Afrika is gekomen. Ondanks haar asielstatus valt de politie haar regelmatig lastig, vertelt ze. „Twee maanden geleden heeft de politie mij zonder reden gearresteerd. Ze gooiden mij in hun busje en hebben mij daar drie uur lang vastgehouden. Ze scholden mij uit voor makwerekwere [racistische term voor mensen uit andere Afrikaanse landen] en wilden geld van mij. De politie is geen haar beter dan Operation Dudula.”
Een rondgang langs een tiental buitenlandse winkeleigenaren en marktverkopers levert veel vergelijkbare verhalen op. Migranten, ook degenen met geldige verblijfsdocumenten, vertellen hoe de politie ze soms oppakt en dan steekpenningen eist.
„Het probleem is dat de wetshandhavers zijn beïnvloed door de retoriek van de antimigratiebewegingen”, vertelt Sharon Ekambaram, directeur van Lawyers for Human Rights, die migranten juridisch bijstaat. „Er is sprake van geïnstitutionaliseerde xenofobie. Politieagenten en medewerkers van het departement van Binnenlandse Zaken gaan ervan uit dat Afrikaanse migranten allemaal liegen.” Volgens Ekambaram komt daar gebrekkige kennis van verblijfsdocumenten bij, waardoor politieagenten geldige papieren vaak ten onrechte voor vals aanzien.
Een comité van ministeries is na de toespraak van Ramaphosa gevormd om problemen rond migratie op te lossen. Dit maakte direct in een persconferentie duidelijk dat migranten, ook degenen die door het xenofobisch geweld ontheemd zijn, geen extra politiebescherming zullen krijgen. Degenen met een geldige verblijfsvergunning kunnen volgens de voorzittende minister van Justitie Mmamoloko Kubayi „veilig re-integreren” in de gemeenschap of teruggaan naar hun thuisland.
Ondertussen houden migranten hun adem in nu de deadline van 30 juni nadert. Bij de Nigeriaanse ambassade in Pretoria kijkt Adesanya Adeyeba Olewade toe hoe een touringcar met migranten vertrekt naar het vliegveld. Zijn Zuid-Afrikaanse partner, en moeder van zijn kind, blijft achter: samen hebben ze besloten dat hun elfjarige zoontje meegaat naar Nigeria, omdat hij hier niet veilig is.
Hun toekomst in Nigeria is ongewis, legt hij uit. „Ik heb geen idee wat ik daar ga doen. Er is daar geen werk, er zijn geen kansen om te ondernemen en ik heb geen spaargeld. Maar dat is altijd nog stukken beter dan te sterven in een vreemd land.”
Nigerianen die teruggekeerd zijn uit Zuid-Afrika komen aan op Murtala Muhammed International Airport in Lagos, Nigeria.
Een gezin komt aan bij het consulaat van Zimbabwe in Johannesburg om ondersteuning te vragen bij hun terugkeer naar Zimbabwe.