Rechtbankkomedie Voor de toekomstige advocaat in ‘Legally Blonde’ was het nog belangrijk om naast heel slim en ambitieus ook heel ‘vrouwelijk’ te zijn; roze outfits, lief en vriendelijk. In recentere producties is het heel gewoon als ook zij, net als mannen, hard, gehaaid, professioneel of sociaal onaangepast is.
Reese Witherspoon in ‘Legally Blonde’, 2001.
In haar roze, satijnen off-shoulderjurk leek Reese Witherspoon weer even helemaal de blonde advocaat Elle Woods uit Legally Blonde. In die Prada-jurk bezocht de actrice vorige week zondag de reünie ter ere van het 25-jarig jubileum van de film. Twee dagen later verscheen ze in een laag uitgesneden Monse-jurk van doorzichtig roze kant met pofmouwen. Dat was op de première van Elle, een nieuwe prequel-serie op Prime Video over de schooljaren van de advocaat – de reden dat Legally Blonde weer in de belangstelling staat.
De komedie van regisseur Robert Luketic uit 2001 was een groot succes. Er volgden een tweede film, een musical, de spinoffserie Legally Blondes, en nu dus de prequelserie Elle. Elles outfits maakten school. Legally Blonde opende ook de deur voor meer vrouwelijke hoofdpersonen in rechtbankdrama’s.
Legally Blonde begint als een standaard romkom. De schijnbaar oppervlakkige Californische studente Elle leeft toe naar het moment dat haar vriendje haar ten huwelijk zal vragen. Maar geheel onverwachts dumpt hij haar. Elle besluit de ex-vriend te volgen naar Harvard om hem te heroveren. Aldaar krijgt ze echter een grotere ambitie: een hele goede jurist worden.
Dan verdwijnt de rom uit de kom en ontwikkelt Legally Blonde zich tot een feministisch traktaat. Elle weerstaat het vooroordeel over ‘domme blondjes’ die mooi, vrolijk, maar dom zouden zijn en bewijst zich als zeer capabele strafpleiter. Dankzij haar positie als outsider ziet ze belangrijke details die anderen ontgaan. Hierbij gebruikt ze haar kennis van mode en beauty. In de beroemde finale ontmaskert ze een getuige in een moordzaak die beweert na het zetten van een nieuw permanentje onder de douche te zijn gegaan. Terwijl volgens Elle iedereen toch weet dat je na een nieuw permanentje 48 uur je haar droog moet houden.
Elle bereikt haar professionele succes met behoud van haar ‘vrouwelijkheid’. In dit geval: haar opvallend roze outfits en haar sprankelende, menslievende inborst. Volgens Witherspoon is de boodschap van de film: „Je kunt onbeschaamd vrouwelijk zijn en tegelijk slim en gedreven.” En bij de reünie vorige week zei ze: „Het ging er niet alleen om dat Elle slim was, het ging erom dat ze zichzelf bleef.”
De film is verder een pleidooi voor vrouwelijke solidariteit. Steeds verwerft Elle steun van de vrouwen rond haar, en bouwt zo haar eigen netwerk op. Elle kan zich opladen en veilig zichzelf zijn in door vrouwen gedomineerde ruimtes die sociologen third spaces noemen: het dispuutshuis en de nagelsalon die qua inrichting nauw aansluiten bij Elles’ barokke Barbie-smaak.
Legally Blonde is traditioneel feministisch, in die zin dat de film uitgaat van het witte perspectief. Elle wordt weliswaar niet serieus genomen als „domme blondje”, maar verder heeft ze als rijke, witte, cishet persoon veel privileges. De film bevat voornamelijk bemiddelde mensen en geen personen van kleur. Twee van de bijfiguren zijn queer en staan in een ongunstig daglicht. Elle ontmaskert een valse getuige als gay, nadat die iets onaardig heeft gezegd over haar pumps („last year’s Prada’s”). Haar rotsvaste overtuiging: „Gay mannen kennen designers, straight mannen niet.”
Had Elle Woods voorlopers? Eerder liepen er ook genoeg vrouwelijke advocaten rond in series en films, maar dan ging het doorgaans niet over hun werk. Zo is Miranda in Sex and the City een advocaat, maar daar merk je weinig van. Ze is vooral bezig met seks, mode en liefde. Net als de titelheldin van de serie Ally McBeal (1997-2002).
Een serieuze voorganger is de film Erin Brockovich (2000), waarin een alleenstaande, werkloze moeder (Julia Roberts) een class-actionzaak wint tegen een machtig bedrijf dat het drinkwater vergiftigde. Echt gebeurd. Brockovich is overigens geen advocaat maar doet wel het werk van een advocaat.
Verder doet de film denken aan Pretty Woman en Legally Blonde: mede door haar ‘ordinaire’ kleding is Brockovich in de juridische wereld een outsider, die niet serieus wordt genomen. Maar ze laat zich niet de kaas van het brood eten en overtuigt iedereen door haar professionele excellence. Een Nederlandse variant is de Duitse serie Danni Lowinki (2013-2016), waarvan ook een Nederlandse en Belgische versie werd gemaakt. Een ongeschoolde kapster komt niet aan de bak in de advocatuur – mede door haar volkse uiterlijk – dus begint ze voor zichzelf vanuit een winkelcentrum, en helpt arme mensen die anders de weg naar het recht niet vinden.
Van de series die op Legally Blonde volgden, is The Good Wife van belang. Wanneer een politicus (Chris Noth) de gevangenis indraait na een seks- en corruptieschandaal, moet zijn vernederde echtgenote Alicia Florrick (Julianna Margulies) weer gaan werken. Nieuw was dat we niet de gevallen politicus volgden – maar zijn echtgenote. Ze treedt uit zijn schaduw en ontwikkelt ze zich tot topadvocaat. De advocatenserie is politiek en serieus, maar soms ook gewoon lekker soapie.
Net als in Legally Blonde en Erin Brockovich heeft de advocate een streepje voor dankzij haar empathisch vermogen. Verder profiteert ze van de vrouwelijke solidariteit op het kantoor. Nog sterker dan in Legally Blonde kun je Alicia’s ontwikkeling aflezen aan haar garderobe. Van een verdrietig huismoederpak via sexy mantelpakjes en Michelle Obama-chic naar gewaagde designerkleding als ze aan de top zit. Aan de kleding van mannelijke advocaten wordt aanzienlijk minder aandacht besteed.
De serie kreeg een spin-off: The Good Fight, die meer politiek van inhoud was, en nog minder gericht op de spanning tussen werk en privé. Ook belangrijk: in eerdere series was de vrouwelijke advocaat altijd empathisch en lief. Hier is advocate Diane Lockhart (Christine Baranski) gewoon hard, gehaaid en professioneel. Ook het uitgangspunt van de vrouwelijke advocaat als outsider is nu verlaten. In series als Suits, Silk en Damages is de vrouwelijke advocaat een vanzelfsprekendheid.
Dat vrouwelijke advocaten ook moreel ambigu mogen zijn, kwam met de serie How To Get Away with Murder. Hierin verzamelt de briljante strafpleiter Annalise Keating (Viola Davis) vijf protéges om zich heen om allerlei moordzaken te doen. Maar al snel vallen er doden in eigen gelederen. Annalise schendt geregeld de beroepsregels van de advocatuur om moordenaars en anderen in bescherming te nemen.
Een soortgelijke ontwikkeling zie je ook bij vrouwelijke rechercheurs in misdaadfilms – en series. Net als hun mannelijke evenknieën mogen die nu bijvoorbeeld botte horken zijn. Ze hoeven, kortom, zich niet meer ‘vrouwelijk’, volgens het boekje, te gedragen.
Zo is de ‘vrouwelijkheid’, die Elle Woods in Legally Blonde zo trots bewaarde, steeds minder vastomlijnd. Vrouwelijke advocaten in series en films verschillen nu net zo veel van elkaar als mannelijke advocaten. Empathisch en sociaal zijn is geen verplichting meer. Evenmin als kennis van beauty en mode. Modieuze mantelpakjes dragen ze nog steeds. Maar die zijn nooit meer zo oogverblindend roze als in Legally Blonde.
„Minstens één keer per week komt er een vrouw naar me toe en zegt: ‘Ik ben rechten gaan studeren dankzij Legally Blonde”, zei actrice Reese Witherspoon in 2017 in The Wall Street Journal. Een verband is moeilijk te leggen, maar feit is dat sinds Legally Blonde uitkwam het aandeel vrouwen in het recht enorm is toegenomen. Inmiddels is 60 procent van de 2.700 Nederlandse rechters vrouwelijk, en 47 procent van de 19.000 advocaten.
Volgens Ashley Terlouw, hoogleraar Rechtssociologie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen bestaat er geen relevant verschil tussen vrouwelijke en mannelijke rechters. De rechters die zij ondervroeg, stelden wel dat er meer ruimte is voor eigenschappen die als „vrouwelijk” worden gelabeld, ook voor mannen. Vrouwen zijn volgens de rechters empathischer, meer gericht op samenwerking, beter voorbereid, minder slordig en competitief.
Bij de rechters is het glazen plafond doorbroken, maar er bestaat nog wel een loonkloof. Vrouwelijke rechters verdienen voor hetzelfde werk gemiddeld 3,5 procent minder dan mannen, een verschil dat kan oplopen tot 10 procent. In maart is de Nederlandse staat wegens discriminatie op de vingers getikt door het College voor de Rechten van de Mens.
De advocatuur kent nog wel een glazen plafond. Vrouwen maken langzamer carrière en worden zelden partner. Bij de vijftig grootste advocatenkantoren is slechts 28 procent van de partners vrouwelijk. Volgens de Vlaamse juridisch adviseur Eve Vlemincx komt dit door de male expert bias. Als een man assertief en ambitieus is, wordt dit positief gewaardeerd. Als een vrouw dezelfde eigenschappen toont, vindt men dat onaangenaam.
In het rapport Raising the Bar meldde de International Bar Association in maart dat naast de loonkloof en het glazen plafond vrouwelijke advocaten wereldwijd kampen met discriminatie, pesten en seksuele intimidatie.
Source: NRC