Kinderen van 15, 16 en 17 jaar kunnen vanaf nu in de gevangenis terechtkomen in Zweden. Tot nu toe gingen deze jonge criminelen naar de gesloten jeugdzorg. De regering hoopt zo het bendegeweld te beteugelen. ‘Het is een noodsituatie.’
is correspondent in Scandinavië en Finland van de Volkskrant. Hij woont in Stockholm.
Hoe maak je een gevangenis geschikt voor 15-jarigen? Het is de opdracht die de Zweedse gevangenisdirecteur Gabriel Wessman al een tijd op zijn schouders draagt. De belangrijkste ingreep tot dusver: een likje verf. ‘We hebben de celmuren op advies van de architecten bosgroen geverfd in plaats van institutioneel wit. Dat is rustgevend.’
Wessman gaat met rinkelende sleutelbos voor door de gangen van Rosersberg, een gevangenis ten noorden van Stockholm. Het complex was tot voor kort bedoeld voor volwassenen, maar een groot deel van de ruimten worden nu klaargemaakt voor tieners. Stafleden pakken dozen uit met nieuwe spullen als waterkokers, wandklokken en ventilatoren.
De meeste volwassenen zijn overgeplaatst; slechts een van de gebouwen in het midden van het terrein is nog bezet. Daar zitten gevangenen met een buitenlands paspoort die wachten op deportatie. Ramen in de gang die uitzicht bieden op dat gebouw zijn afgeplakt, zodat de jongeren geen andere gevangenen kunnen zien.
De tieners zijn er nog niet. Op 1 juli gaat een nieuwe wet in die voorschrijft dat 15- tot 17-jarigen die een zware misdaad hebben begaan, zoals moord of verkrachting, voortaan naar de gevangenis moeten in plaats van de gesloten jeugdzorg. Daarnaast werkt de Zweedse regering aan een omstreden voorstel om de minimumleeftijd waarop kinderen strafrechtelijk vervolgd en vastgezet kunnen worden, te verlagen van 15 naar 14 jaar.
Daarmee hoopt de regering iets te doen tegen het bendegeweld in Zweden, waar opvallend veel jonge tieners bij betrokken zijn. Criminele netwerken rekruteren kinderen, soms zelfs pas 11 jaar oud, voor liquidaties, bomaanslagen en ander geweld. Vorig jaar werden 52 kinderen onder de 15 verdacht van moord of poging tot moord. ‘Het is een noodsituatie’, zei minister van Justitie Gunnar Strömmer.
Oorspronkelijk wilde hij ook 13-jarigen naar de gevangenis kunnen sturen, maar dat voorstel moest hij deze maand intrekken vanwege twijfel bij leden van zijn eigen coalitie. Voor het nieuwe voorstel om 14-jarigen op te kunnen sluiten is wel voldoende steun. Het moet voor de verkiezingen in september in stemming worden gebracht.
Wessman, al twintig jaar in het vak, stak zijn hand op toen het ministerie vroeg welke gevangenis bereid was tieners op te nemen. ‘Het is een belangrijke opdracht en ik wil het goed regelen voor de jongeren die hier komen. Daarnaast hebben we hier altijd al complexe gevallen gehad, zoals gevangenen die gewelddadig verdrag vertonen.’
De directeur opent de deur naar een cellenblok, bedoeld voor maximaal vijf tieners. Er is een gemeenschappelijke eetruimte en een ontspanningshoekje met nieuwe banken en stoelen, ook al groen. Over de televisie aan de muur zit een beschermingskap. ‘Dat is om te voorkomen dat de gedetineerden zichzelf kunnen verwonden’, zegt Wessman. Het is een verplichte maatregel, zelf vindt de directeur het overdreven. ‘Ze gebruiken tenslotte ook een vork.’
Wessman opent de deur van een van de cellen, een ruimte van 12 vierkante meter met uitzicht op wat gras en een blinde muur. Er staat een bed en een bureau waar een oud-bewoner zijn naam in heeft gekrast. De bovenkant van de stortbak van de wc is met tape afgeplakt, net als de stopcontacten en lichtknoppen, zodat de loze ruimte daarachter niet bereikbaar is. ‘Zo kunnen we controleren of de gedetineerden niet stiekem een telefoon verbergen’, aldus Wessman.
Nu nog belandt het gros van de veroordeelde 15- tot 17-jarigen in de gesloten jeugdzorg. Op deze instellingen is veel kritiek, omdat de afgelopen jaren bleek dat jongeren in contact bleven met de bendes. Ook vielen velen na vertrek weer terug in de criminaliteit. De regels in deze instellingen zijn in 2024 aangescherpt, maar voor de regering is dat niet voldoende. Die hoopt dat een gevangenis strenger en afschrikwekkender is.
De nieuwe wet is controversieel. Allerlei instanties, zoals de politie, de Zweedse Orde van Advocaten en zelfs het gevangeniswezen, zijn ertegen. Zij zeggen dat er geen bewijs is dat een gevangenisstraf beter helpt tieners op het rechte pad te krijgen.
De maatregel laat misschien ook wel zien hoe wanhopig Zweedse politici zijn in de strijd tegen het groeiende bendegeweld. In de laatste vijftien jaar nam het aantal dodelijke schietpartijen en bomaanslagen schrikbarend toe, van 17 in 2011 tot 62 in het recordjaar 2022. Alleen al in Stockholm zijn zo’n vijftig bendes actief.
De afgelopen jaren nemen de liquidaties af, maar stijgt het aantal bomaanslagen (189 in 2025). De slachtoffers en daders zijn vaak Zweden met een migratieachtergrond, afkomstig uit de opvallend gesegregeerde buitenwijken van de Zweedse steden. Velen behoren tot criminele groepen die onderling ruzies uitvechten. Om zelf geen risico te lopen, zetten die groepen vaak tieners in. De boodschap aan hen was lange tijd: als je al straf krijgt, stelt dat niet veel voor.
Na een uitzonderlijk bloedige nacht in 2023 met drie doden – onder wie een vrouw van in de twintig die omkwam bij een bomaanslag – kondigde premier Ulf Kristersson tijdens een televisietoespraak aan de hulp van het leger in te roepen om het geweld in te dammen. Zover kwam het niet. Wel kwamen er fouilleerzones en kreeg de politie meer mogelijkheden om telefoons af te tappen. Ook verdwijnen steeds meer criminelen achter de tralies.
‘Het is duidelijk dat er iets moet gebeuren, maar het is de vraag of dit het juiste is’, zegt Wessman. ‘Voor de slachtoffers is het natuurlijk goed, maar of het effect heeft op de criminele netwerken? Voor de leiders zijn deze tieners wegwerpmateriaal. Zodra ze vastzitten, nemen ze iemand anders.’
Het is een lome middag op het kindertrainingsveld van voetbalclub Stuvsta in Huddinge, een groene, welvarende gemeente even ten zuiden van Stockholm. Een paar 13-jarigen trappen een balletje, iemand laat zijn hond uit. Bij een van de vrijstaande huizen rond het veld spuit een man met een hogedrukreiniger zijn vuilnisbak schoon.
Twee maanden geleden werd deze buurt opgeschrikt door wat de politie een ‘schoolvoorbeeld van rekrutering’ noemde. Op het veldje waren vier kinderen met een bal aan het spelen toen ze werden benaderd door jongens van een jaar of 15. De jongens gooiden muntjes omhoog en filmden de kinderen terwijl ze achter het geld aangingen – bij elkaar zo’n 20 euro.
De jongeren gaven de kinderen complimenten over hun voetbalkwaliteiten. Als ze de volgende keer terug zouden komen, beloofden ze, zouden ze airpods meenemen. Ze vroegen ook naar hun telefoonnummers, maar die hadden de kinderen nog niet.
De leeftijd van de kinderen? 8 jaar.
De politie schroefde haar aanwezigheid op, informeerde scholen in de buurt en organiseerde een digitale informatieavond voor sportclubs over de stadia van rekrutering. De club verhoogde het toezicht rond de velden.
‘We wisten dat de bendes de sportvelden zien als een grote vijver omdat er veel jongeren samenkomen. We waren al in gesprek met de politie over de risico’s voor onze 13- tot 15-jarigen. Maar we hadden niet verwacht dat zulke jonge kinderen het doelwit zijn’, zegt clubvoorzitter Robert Axén. Zijn club telt 1.700 leden, onder wie 1.500 kinderen.
Axén weet inmiddels hoe het rekruteringsproces in zijn werk gaat. ‘Het is een langzaam proces, waarbij ze de kinderen eerst wat geld geven om een band op te bouwen. Na verloop van tijd krijgen de kinderen een opdracht, een heel simpele. Dat gaat zo verder totdat er geen weg meer terug lijkt. De vriendelijke woorden veranderen in dreigementen en voor je het weet zitten de kinderen verstrikt in het netwerk.’
Volgens de politie rekruteren bendes vooral via sociale media. In 2024 circuleerden op versleutelde berichtenapps als Telegram en Signal advertenties waarin criminelen geld boden voor liquidaties of bomaanslagen in Denemarken. De Deense minister van Justitie deed een beroep op zijn Zweedse collega Strömmer om iets te doen tegen de instroom van deze ‘kindsoldaten’.
Het maakt Zweden vrij uniek in Europa, zegt clubvoorzitter Axén. Maar of het opsluiten van jonge tieners de oplossing is? ‘Eerder lag de leeftijd waarop kinderen een gevangenisstraf kunnen krijgen op 18 jaar. Nu is het 15. De vraag is of we hiermee niet teweegbrengen dat de kinderen die dit soort dingen doen steeds jonger worden.’
‘Ze hebben hulp nodig, geen gevangenis’, zegt Pia Berkman (72) beslist. De Zweedse zit met haar kleindochter in een met mooie klimtorens uitgeruste speeltuin in de buurt. ‘Ik zit een keer per maand in de rechtbank als lekenrechter. Daar zie ik hoe uitgekiend de bendeleiders te werk gaan. Ze zoeken kinderen uit met problemen en met weinig vrienden.’
Volgens Berkman zit de rechtbank zit vol met ‘losers’. ‘Zwaarder straffen is dan de simpelste en de goedkoopste oplossing, maar eigenlijk hebben we meer sociaal werkers nodig. Maar die kosten veel geld.’
Volgens Berkman zou de regering meer geld in preventie moeten steken. De klassen moeten kleiner, zodat docenten meer tijd hebben voor leerlingen. De overheid zou ouders moeten dwingen samen te werken met de sociale dienst. ‘Nu komen ouders soms gewoon niet naar de afspraak en dan gebeurt er niks.’
Met haar visie vertegenwoordigt Berkman het geluid van de linkse oppositie in Zweden. Die gelooft meer in het veranderen van de omstandigheden in achterstandswijken, bijvoorbeeld door de segregatie tegen te gaan. De huidige Zweedse regering hoor je daar niet over. Daar is vooral het devies: zwaarder straffen.
Dat gaan de tieners merken in de Rosersberg-gevangenis. Het gebruik van computers, smartphones en internet is daar verboden. Gedetineerden mogen alleen een dummy-telefoon gebruiken, waarmee je kunt bellen maar niet sms’en. Ook controleert de gevangenis al het contact met de buitenwereld: telefoongesprekken, post en bezoek. ‘Die totale controle is heel zwaar voor 14-jarigen die hier straks komen’, zegt Wessman.
De tieners moeten elke dag tussen 20.00 uur en 07.00 uur in hun cel blijven. Ze krijgen een zak met yoghurt, fruit en brood mee, voor het geval ze honger krijgen. Wessman twijfelt nog over het nachtelijke tv-beleid. ‘Misschien dat we de tv’s op een bepaalde tijd uitzetten, want ze moeten wel genoeg slaap krijgen.’
De tocht door de gevangenis voert verder langs de religie-kamer, waar glas-in-loodfolie over de ramen is geplakt. Ernaast is de ‘school’: twee kale kamers met bureaus en bureaustoelen, een projectiescherm en tralies voor de ramen.
Elke dag mogen de tieners een uur luchten op de binnenplaats, een troosteloze bak grind met in het midden een schuilhok voor de regen dat eruitziet als een bushalte nergens heen. Hoog in de lucht zitten drie ballen vast in het prikkeldraad. Wessman bezweert dat de binnenplaats nog zal worden aangepakt. Er moet een buitengym, een stukje kunstgras en tafeltennistafel komen.
Het nieuwe beleid zal over vijf jaar geëvalueerd worden. Hoe dan ook denkt Wessman dat hij iets wezenlijks voor de tieners kan betekenen. Op elke gedetineerde in Rosersberg zullen er straks ruim 2,5 stafleden zijn. Dat betekent dus veel begeleiding en controle. ‘Wij worden als het ware hun voogd. We gaan ze beschermen en scholen’, aldus de directeur. ‘Als een staflid een potje schaak verliest, mag hij niet ontploffen. We gaan een voorbeeld voor ze zijn.’
In Nederland kunnen kinderen vanaf 12 jaar strafrechtelijk worden vervolgd. Als de rechter een vrijheidsbenemende straf of maatregel oplegt, kunnen ze worden vastgezet in een jeugdinrichting (JJI) of een kleinschalige variant daarop (KVJJ). De meeste jongeren die vastzitten in zo’n instelling zijn tussen de 14 en 21 jaar. De maximale jeugdstraf voor 16-jarigen bedraagt 24 maanden jeugddetentie. Naast jeugdetentie kan de rechter ook jeugd-tbs opleggen.
Source: Volkskrant