BBB combineerde lang een populistische boodschap met bestuurlijke aspiraties. Nu is de partij definitief toegetreden tot de onverbiddelijke oppositie. Dat raakt het kabinet en het hele politieke midden.
Voorstanders van het vrijdag gepresenteerde stikstofpakket zullen concluderen dat Nederlandse politici uiteindelijk het juiste doen, maar wel pas nadat ze eerst al het andere hebben geprobeerd. Na een jarenlange impasse en een economische schade van vele miljarden lijkt er dan toch een meerderheid te zijn ontstaan voor pijnlijke maatregelen om Nederland van het stikstofslot te krijgen.
Het is moeilijk om de stikstofsaga niet als een parabel te zien voor de beperkte politieke slagkracht van de laatste jaren. Eerst de grote ambities uit de jaren negentig bij het aanwijzen van de ruim honderdvijftig natuurgebieden, daarna de pogingen om niet te hoeven voldoen aan de gemaakte Europese afspraken, vervolgens het onhoudbare geitenpaadje om via een boekhoudkundige truc geen pijnlijke maatregelen te nemen, toen het buigen voor het oproer en nu dus alsnog een peperduur beleidspakket.
Politiek redacteur Frank Hendrickx bericht wekelijks over de mechanismen achter de politieke gebeurtenissen.
De verwachting is dat de maatschappelijke onrust dit keer beperkt zal blijven. ‘Nederland is stikstofmoe’, herhaalde minister van Landbouw Jaimi van Essen vorige week telkens weer.
BBB-boegbeeld Caroline van der Plas kondigde desondanks aan dat haar partij zich ‘kei- en keihard’ gaat verzetten. ‘We zien een complete afbraak van de Nederlandse landbouw, een gigantische nekslag voor onze boeren. Zet de trekkers maar alvast aan.’
Een pijnlijk detail liet ze onvermeld: Van der Plas kan niet meer rekenen op de steun van BBB-bestuurders in de regio. Het zogenoemde Interprovinciaal Overleg (IPO), dat een cruciale rol speelt bij de uitvoering van het beleid, reageerde vrijdag welwillend op het stikstofpakket. Dat geldt dus ook voor de BBB-gedeputeerden binnen het IPO; ook zij zijn stikstofmoe. Zo scheurt de partij van Van der Plas – na de eerdere afscheidingen in de Eerste Kamer en het opstappen van Mona Keijzer in de Tweede Kamer – nu ook op provinciaal niveau.
De landelijke BBB heeft zich aangesloten bij de onverbiddelijke oppositie. Het ‘sloopkabinet’ hoeft op geen enkele steun meer te rekenen zolang dit stikstofpakket op tafel ligt. De werdegang van de partij is daarmee compleet. BBB onderscheidde zich lang van andere partijen uit de populistische onderstroom door juist wel bestuurlijke verantwoordelijkheid te willen nemen.
De partij heeft zich vertild aan de regeringsdeelname. Zeker ex-minister Femke Wiersma van Landbouw was op tal van manieren niet opgewassen tegen haar taak, zo valt inmiddels van alle kanten te horen. De partijtop bleek niet in staat om bij te sturen.
De gestage afbrokkeling van BBB zal eerder een waarschuwing dan een aanmoediging zijn voor andere partijen met populistische wortels: meebesturen kan het eigen overleven in gevaar brengen. Zeker bij een partij als JA21 is die angst voor een snelle implosie voelbaar.
Tijdens de formatie toonde JA21-leider Joost Eerdmans publiekelijk wel grote bereidheid om te regeren, maar achter de schermen was de opluchting groot toen er uiteindelijk een minderheidskabinet kwam. ‘Als we samen met D66 in een kabinet waren gaan zitten, had dat ons einde kunnen betekenen’, oordeelde een JA21’er.
De partij van Eerdmans schermt nog steeds met een constructieve houding, maar nu BBB niet meer bereid is om zaken te doen met het kabinet heeft ook JA21 aan relevantie verloren. In de Eerste Kamer is een route over rechts nagenoeg onmogelijk geworden.
De vertrouwde bestuurderspartijen blijven tot elkaar veroordeeld. Net als bij de begroting voor Ontwikkelingssamenwerking en Buitenlandse Handel is het minderheidskabinet ook bij het stikstofdossier aangewezen op Progressief Nederland, de erfgenaam van de voormalige regeringspartij PvdA. Bij de begrotingsonderhandelingen zal de blik de komende zomer ook weer naar Pro gaan, hoezeer de VVD dan ook vreest voor de toorn van de eigen kiezer.
Zo maakt de keuze voor een minderheidsconstructie geen einde aan de structurele kwetsbaarheid van de Haagse politiek: een geslonken midden dat tegen wil en dank moet samenwerken bij het nemen van moeilijke beslissingen en ondertussen voortdurend onder vuur ligt van de flanken. In theorie is er ruimte om zaken te doen met allerlei partijen, in de praktijk leiden alle wegen naar Pro.
Het gevaar dreigt daarmee dat de bestuurderspartijen weer als één pot nat worden gezien. Zelfs vanuit de academische elite klinkt die kritiek. De Cleveringa-hoogleraar aan de Universiteit Leiden, Hélène Landemore, auteur van het recente boek Politics Without Politicians, meent dat het huidige kiesstelsel leidt tot een oligarchisch systeem waarin steeds hetzelfde type mensen komt bovendrijven: hoogopgeleid, welvarend, ambitieus en op macht gefixeerd. De Franse politicoloog deelt de populistische analyse, maar niet de populistische remedies. Ze ziet liever dat verkiezingen worden vervangen door een systeem van loting om zo tot een meer representatieve volksvertegenwoordiging te komen.
Het illustreert de kwetsbare positie van het politieke midden: verguisd in populistische kringen en ook daarbuiten matig gewaardeerd. Dat BBB niet wist uit te groeien tot een partij met bestuurskracht leidt her en der tot leedvermaak, maar het politieke landschap wordt er niet per se stabieler van.
Dit is de laatste Achter de macht van Frank Hendrickx. De Tweede Kamer gaat eind deze week met zomerreces. Hendrickx wordt per 1 september verslaggever op de buitenlandredactie.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant