Journalistiek Het NOS Journaal gebruikte met AI gemaakte beelden om een nieuwsverhaal over een drugscrimineel te illustreren – en heeft daar spijt van. „Dit was echt niet goed.”
Een van de met AI gemaakte beelden die het NOS Journaal gebruikte als illustratie bij een nieuwsverhaal over drugscrimineel Bolle Jos.
Zijn Nederlanders al zó gewend geraakt aan door AI gemaakte beelden, dat ze er niet meer van opkijken als zelfs het Achtuurjournaal een onderwerp illustreert met videobeelden die door kunstmatige intelligentie zijn gemaakt? Tot veel reacties van kijkers (negen) kwam het in elk geval niet, toen het Journaal op 21 mei AI-beelden gebruikte bij een nieuwsverhaal over de Brabantse drugscrimineel ‘Bolle Jos’ Leijdekkers.
Het item ging over de onthulling van De Telegraaf en Videoland dat eenheden van de nationale politie en de koninklijke marine op het punt hebben gestaan om Leijdekkers op volle zee te arresteren, als hij per boot van Sierra Leone (waar hij vermoedelijk woont) naar buurland Liberia zou varen. Van zo’n actie kwam het niet, en het Journaal had er dus ook geen beelden van.
Om bij het verhaal tóch iets te kunnen tonen, liet de Journaal-redactie de kijker spannende beelden zien van zwaar bewapende mannen in militaire uitrusting op een vrachtschip, stampend op de golven, en kikvorsmannen, zwemmend onder water. Met linksboven de vermelding: beeld Videoland. En daaronder, tegen een oranje achtergrond en voorzien van een gevarendriehoekje, de waarschuwing: met AI gemaakt.
De uitzending van AI-beeld in het Journaal was „een memorabel moment”, zegt Jaap de Jong, hoogleraar journalistiek en nieuwe media aan de Universiteit Leiden. Hij is co-auteur van het vorig jaar verschenen rapport AI in beeld, over mogelijkheden en risico’s van het gebruik in de journalistiek van beelden die met kunstmatige intelligente zijn gemaakt.
Hoe redacties omgaan met generatieve AI is volgens De Jong „een van de spannendste en meest ingrijpende kwesties die nu spelen bij innovatie van de media”. Hij noemt het Achtuurjournaal „een beetje de hoogmis van het nieuws” en zegt: „Het risico is dat dit uiteindelijk ten koste gaat van de automatische koppeling die kijkers maken tussen het Journaal en betrouwbaarheid. En dat ze het waarschuwingslabel vergeten, maar menen zich te herinneren dat er Nederlandse duikers hebben gezwommen in een operatie om Bolle Jos aan te houden.” De Jong hoopt dat het gebruik van AI-beeld in het Journaal niet gewoon wordt.
Volgens Lucas Waagmeester, adjunct-hoofdredacteur van NOS Nieuws, hoeft niemand daarvoor te vrezen. „Dit was echt niet goed, dit was een fout”, erkent hij. „Ons publiek moet er te allen tijde vanuit kunnen gaan dat wat je bij de NOS ziet, echt gebeurd is.”
Zo staat dat ook helder in de eigen AI-richtlijnen van NOS Nieuws: „Onze publicaties van mens, dier, natuur of gebeurtenis zijn echt waargenomen en geregistreerd door mensen. Materiaal gemaakt of aangepast door generatieve AI gebruiken en publiceren wij niet.” De enige uitzondering die daarop gemaakt mag worden, zegt Waagmeester, „is als het genereren van beeld met AI het onderwerp van het Journaal-item is. Dan laten we daar voorbeelden van zien – en benoemen daarbij ook duidelijk dat het om AI gaat.”
Op de dag van het nieuws over de geplande operatie tegen Bolle Jos liep de redactie van het NOS Journaal tegen het probleem aan dat er geen beeld over was, legt Waagmeester uit. „Wij zijn een beeldmedium. Er is toen voor gekozen om de AI-beelden te gebruiken van de documentaire-serie ‘Bolle Jos’ van Videoland” (de streamingdienst van RTL, dat onderdeel is van DPG Nederland). „Doorgaans wordt daar in het productieproces goed over gesproken. Maar we hebben, met al onze verschillende platforms, een productieproces met een gigantische omloopsnelheid, waardoor er die dag pas achteraf goed over gesproken is. Iedereen was het er toen over eens dat dit geen goede keus was geweest.”
Het gebruik van AI-beelden in een nieuwsprogramma dat het moet hebben van authenticiteit en betrouwbaarheid draagt bij aan de verwarring in de maatschappij over de vraag welke informatie je wel of niet kan vertrouwen, zegt Claes de Vreese, hoogleraar kunstmatige intelligentie en maatschappij aan de Universiteit van Amsterdam. „Wat in dit geval wél goed is gegaan: het NOS Journaal heeft er een duidelijk label bij getoond dat het om AI ging. Maar studies hebben laten zien dat veel mensen zulke labels niet zien.” De Vreese hoopt dat het geval met de AI-beelden in het NOS Journaal een „leermoment zal zijn, met een niet al te hoge prijs. Een wake-up call.”
Een vergelijkbaar leermoment heeft het NOS Journaal al eens beleefd in 2023. Toen toonde het Journaal van 18 uur, die keer zonder het te beseffen, een AI-beeld van koningspinguïns als achtergrondfoto. „We hebben niet goed gekeken, is de simpele verklaring voor deze fout”, schreef toenmalig adjunct-hoofdredacteur Wilma Haan destijds in een verantwoording. „Dit incident heeft ons op scherp gezet.”
Tegenwoordig, zegt Lucas Waagmeester, „investeren we stevig in beeldverificatie. De hele dag zitten er mensen beelden te verifiëren die we binnen krijgen.” En dan nog gaat het wel eens mis, zoals bij AI-beeld van de Pakistaanse premier Sharif dat door de Pakistaanse televisie was uitgezonden, door het Nederlandse persbureau ANP was verspreid en overgenomen door de NOS.
Dat er bij kijkers verwarring is over de vraag wat echt beeld is en wat niet, ziet ook Margo Smit, Ombudsman voor de publieke omroepen. Begin dit jaar, vertelt ze desgevraagd, mailde een kijker dat het NOS Journaal een AI-beeld had gebruikt om de ontvoering te illustreren van de Venezolaanse president Maduro door Amerikaanse militairen. „Het beeld zag er inderdaad raar uit, door de vreemde muts die Maduro op had”, zegt Smit, „dus dan kan je denken: dit kán niet echt zijn, het moet AI zijn. Maar we hebben het uitgezocht en wat bleek? Het was wél echt.”