Is de geschiedschrijving wel zo waarheidsgetrouw als we denken? De Palestijns-Deense kunstenaar laat in haar eerste Nederlandse solotentoonstelling zien hoe mythevorming van invloed is op de Palestijnse kwestie.
Een vrouw kijkt indringend in de camera. Een grote, vale capuchon beschermt haar gezicht tegen de barre omstandigheden van het woestijnachtige fantasielandschap. Met de spade nog in haar handen staat ze aan de rand van het gat dat ze zojuist heeft gegraven. Talloze porseleinen borden, bedrukt met het zwart-witte motief van de kaffiya, liggen eromheen. Ze liggen klaar om begraven te worden, om ooit als archeologische vondsten weer uit de grond te worden gehaald.
De vrouw legt uit dat je, door je te beroepen op de eeuwenlange beschaving van je voorouders, een historische claim kunt leggen op land. Met de borden die ze nu gaat begraven, gaat ze de geschiedenis vervalsen. Archeologie, zo stelt de vrouw later in de voice-over, is immers een degelijke vorm van tastbaar historisch bewijs. Maar hoe overtuig je toekomstige experts ervan dat die borden al honderden jaren in de grond liggen, terwijl dat niet zo is?
‘Porselein neemt onder de grond water en straling op’, vertelt ze. ‘Door de borden daarmee vol te stoppen, tel je meteen eeuwen bij de eigenlijke leeftijd op.’ Door te doen alsof er eeuwenoud porselein in de grond ligt, kun je volhouden dat de beschaving er was.
Dat is wat zich voltrekt in de film In the Future They Ate from the Finest Porcelain (2016). Het is een korte sciencefictionfilm, gemaakt door de Palestijns-Deense kunstenaar Larissa Sansour (53) en de Deense filmmaker Søren Lind. Deze film, samen met twee andere films en de historische en persoonlijke objecten die daarin als rekwisieten worden gebruikt, is te zien in Rogue Agents of History in Wereldmuseum Amsterdam. Het is Sansours eerste solotentoonstelling in Nederland.
Sansour laat in de film met sciencefiction zien hoe machthebbers archeologie inzetten om de loop van de geschiedenis, en daarmee collectieve zienswijzen, te veranderen. Archeologische vondsten legitimeren historische mythen en nodigen niet uit tot nader kritisch onderzoek. Maar Sansour laat overtuigend zien hoe geschiedschrijving gemanipuleerd kan worden. In haar gehele oeuvre zijn mythevorming en geschiedvervalsing centrale thema’s, met de Palestijnse kwestie als een universeel inzetbare casestudie.
‘Je ziet bij Palestina en Israël heel goed dat collectieve herinneringen en geschiedschrijving niet gebaseerd hoeven te zijn op waarheid’, vertelt Sansour in het Wereldmuseum in Amsterdam. ‘Om de stichting van de staat Israël mogelijk te maken, was het belangrijk dat iedereen dacht dat het stuk land waarop dat ging gebeuren, nog vrij was.’ Maar dat land werd al bewoond door de Palestijnen. ‘Met het stichten van Israël is teruggegrepen op het argument dat het Israëlische volk historisch gezien recht heeft op dat land. Daarbij zijn de Palestijnen uit de geschiedenis geschreven.’
In haar fotografie en kunstinstallaties onderzoekt Sansour de verschillende manieren en gevolgen van mythevorming. Om het idee van In the Future They Ate from the Finest Porcelain nog concreter vorm te geven, liet ze een aantal van die borden maken om daadwerkelijk op vijftien plekken in Israël en Palestina te begraven. ‘De coördinaten van de precieze locaties heb ik op Fabergé-achtige eieren laten drukken zodat ze terug te vinden zijn’, aldus Sansour. Die eieren zijn ook tentoongesteld in het Wereldmuseum.
Het idee van valse geschiedschrijving onderzoekt en illustreert ze ook in de film A Sunken Tale of Losses Delayed (2026), die ze samen met Lind in opdracht van Wereldmuseum maakte. Sansour: ‘De film gaat over een Palestijnse piraat en haar schip, dat als een spookschip eeuwig op zee ronddoolt.’ De piraat wacht namelijk de doodstraf in elke haven, omdat de buik van het schip vol ligt met gestolen goederen. Die heeft ze gestolen van mensen die de objecten op hun beurt weer hebben geroofd, en ze is van plan om ze terug te bezorgen aan de rechtmatige eigenaars.
Objecten zijn nooit zomaar alleen objecten, vertelt de piraat. Ze representeren de persoonlijke verhalen en herinneringen van echte mensen. ‘Alleen als de mensen zelf weer eigenaar worden van hun bezittingen, overleven hun verhalen en hun geschiedenis.’ Het probleem is dat de piraat nergens aan wal kan, en de spullen dus niet kunnen worden terugbezorgd.
‘Het schip is dan ook een metafoor voor Palestina, een dolende geest op zee’, zegt Sansour. ‘Palestijnen wachten eeuwig op erkenning en afsluiting van de geschiedenis. Zolang die niet komt, verdwijnt ons heden en onze toekomst.’
Vindt ze het niet uitzichtloos om met haar werk steeds weer op dit verschrikkelijke onrecht te reflecteren? ‘Ik denk dat de situatie eerst nog erger wordt voordat het weer beter wordt’, zegt Sansour. ‘Mijn werk fungeert als waarschuwing dat dingen nu moeten veranderen.’
Larissa Sansour: Rogue Agents of History, Wereldmuseum Amsterdam, t/m 27/9.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant