Het Nederlandse defensiebeleid draait om afschrikking, werd deze week nog eens onderstreept bij de presentatie van de defensieplannen. De wereld om ons heen wordt alleen steeds onveiliger. Is afschrikking dan nog voldoende?
De hoogste vorm van oorlog voeren is winnen zonder te vechten. Dat idee is al eeuwenlang een belangrijk uitgangspunt in de Chinese filosofie.
Dat is ook al jarenlang de rode draad in het Nederlandse defensiebeleid. "Je wilt aan je vijanden, aan Rusland, laten zien: haal het niet in je hoofd om ons aan te vallen, want ik ben er klaar voor", zei minister Dilan Yesilgöz (Defensie) maandag op vliegbasis Gilze-Rijen, waar de jaarlijkse defensienota werd gepresenteerd. "Afschrikking is de beste defensie."
Die afschrikking is hard nodig, want de wereld om ons heen wordt steeds assertiever en agressiever. China meldt zich steeds prominenter op het wereldtoneel, de Verenigde Staten nemen nadrukkelijk afstand van Europa en de oorlog van Rusland in Oekraïne duurt al ruim vier jaar.
Rusland bereidt zich zelfs voor op een langdurige confrontatie met Europa, schrijven de inlichtingendiensten. Er bestaat zelfs het vermoeden dat "in het slechtste geval binnen één jaar na beëindiging van de Russische oorlog in Oekraïne een beperkte oorlog tegen NAVO-lidstaten mogelijk is", aldus de inlichtingen- en veiligheidsdiensten.
Bij dit soort aanwijzingen voor een directe confrontatie rijst de vraag of afschrikking nog wel voldoende is. Machtspolitiek is om ons heen immers steeds vaker het uitgangspunt.
Toch is een agressievere opstelling niet in iedere situatie de oplossing, vindt ook Bart van den Berg, defensie-expert van Instituut Clingendael. "Dat is de paradox van een oorlog", zegt hij. "Het beste leger is het leger dat je niet hoeft in te zetten." Als je moet vechten, dan heeft afschrikking volgens Van den Berg gefaald. "Vechten is de noodzakelijke tweede optie. Je zet het liever niet in. Maar als het moet, dan moet je er ook staan en laten zien dat je niet terugdeinst."
Ook Commandant der Strijdkrachten Onno Eichelsheim, de hoogste militair van het land, ziet afschrikking als de juiste strategie. "Je laat zien dat je klaar bent voor een eventueel gevecht", zegt hij in Gilze-Rijen.
Het heeft de Russische president Vladimir Poetin er in ieder geval niet van weerhouden een oorlog te beginnen op het Europese continent. Maar Eichelsheim ziet dat anders. "Poetin ziet dat er een goede gevechtskracht van de NAVO tegenover hem staat, waardoor hij geen terrein kan innemen en een reactie kan verwachten zodra hij iets probeert."
Saamhorigheid is daarbij essentieel, zegt Eichelsheim. Tegelijkertijd is de NAVO door de terughoudendere opstelling van de Verenigde Staten meer verdeeld dan in lange tijd.
"Ik maak mij nu geen zorgen over de saamhorigheid als ik het daar met mijn militair commandanten binnen de NAVO over heb", zegt de topmilitair. Dat uit zich volgens hem in de afspraak van de lidstaten om de defensie-uitgaven te verhogen naar 3,5 procent van het bbp. Maar, zegt Eichelsheim er ook bij: "Er zijn genoeg signalen dat die saamhorigheid onder druk staat. Daar moet je ook eerlijk in zijn."
Er kan een kantelpunt komen waarop afschrikking plaatsmaakt voor een actievere militaire opstelling. Wat dat betreft hebben Nederland en Europa ook stappen gemaakt. Vlak na de Russische invasie stuurde het kabinet enkel helmen en scherfvesten naar het Oekraïense front. Inmiddels levert Nederland onder meer tanks en gevechtsvliegtuigen aan Oekraïne.
Europa entert inmiddels schepen die onderdeel zijn van de Russische schaduwvloot om de oliesancties te omzeilen. Van den Berg: "We doen als Nederland en Europa nu dingen die we een aantal jaar geleden ondenkbaar hadden geacht."
Daarbij is Nederland ook niet meer uitsluitend afwachtend en reactief. In de onlangs gepubliceerde veiligheidsstrategie van het kabinet staat dat het ook "noodzakelijk" is om "proactief tegenmaatregelen te kunnen nemen."
Dat betekent assertiever en wellicht ook agressiever optreden bij dreigingen die niet direct zichtbaar zijn, zoals niet-militaire acties of cyberaanvallen van buitenaf. Hoe het kabinet dat precies wil aanpakken, wordt niet beschreven. "We reageren op de manieren en momenten die we zelf kiezen", staat in de veiligheidsstrategie. De inzet van militaire middelen is daarbij een van de opties.
Afschrikken is een ingewikkeld en vooral gevaarlijk proces dat je zoveel als mogelijk wilt controleren. Je wil volgens Van den Berg escalatie beheersen, want ook aan Russische zijde zijn er beperkingen. "Toen Rusland in februari 2022 Oekraïne binnenviel, dreigde Poetin met kernwapens. Die zijn, ondanks dat de oorlog veel langer duurt dan Poetin had gehoopt, nog steeds niet gebruikt."
Zo bevindt Nederland zich samen met Europa in een schimmig gebied waarin er geen oorlog is, maar ook geen vrede. In die toch al onduidelijke situatie moet je zoeken naar ruimte om de vijand af te schrikken, zonder een rode lijn te overschrijden.
"Daarvoor moet je de Russen goed begrijpen", zegt Van den Berg. "Maakt Poetin rationele afwegingen? Dat weten we niet. Hij zit al vier jaar vast in Oekraïne en is kwetsbaar. Een inschattingsfout is zo gemaakt. Door de Russen, maar ook door ons."
Oud-NAVO-topmilitair Rob Bauer bracht het in een gesprek met NU.nl vorig jaar beeldend onder woorden. "Afschrikking is de portier die voor de nachtclub staat. Als dat een klein mannetje is, dan wil je daar wel iets proberen", zei Bauer. "Staat daar een groot en breed iemand, dan laat je het wel uit je hoofd om daar rotzooi te trappen."
Source: Nu.nl algemeen