Bestsellerauteur Andrea Wulf dook voor De reiziger in het leven van de 18de-eeuwse wereldreiziger George Forster. Hij was fel gekant tegen rassentheorieën, overtuigd feminist en aanhanger van de Franse Revolutie. Hoe kon hij dan toch zo in de vergetelheid raken?
is boekenredacteur en coördinator van het Zondag-katern bij de Volkskrant. Zij interviewt Nederlandse en internationale schrijvers over hun nieuwste werk.
‘George Forster is de fascinerendste persoon van wie je nog nooit hebt gehoord’, zegt de Duitse historicus Andrea Wulf terwijl ze in de verzengende hitte neerploft op de bank van het Amsterdamse Ambassadehotel. ‘Dat is mijn antwoord als mensen vragen wie hij was. Hij is zo goed als vergeten, maar hij was een avonturier, een wetenschapper, een revolutionair. En misschien wel het allerbelangrijkste: hij geloofde hartstochtelijk in menselijkheid.’
De reiziger, het onlangs verschenen nieuwste boek van Wulf, is in de internationale pers zeer lovend ontvangen en gaat over het buitengewone leven van de wereldreiziger George Forster (1754-1794), een van de meest vooruitstrevende denkers van zijn tijd. Hij werd geboren in de buurt van Gdańsk, in een regio die later Pruisen zou worden, en woonde als kind in Sint-Petersburg, Londen en Warrington.
Als 17-jarige assistent-natuuronderzoeker stapte hij in 1772 samen met zijn vader aan boord van de HMS Resolution van de Britse kapitein James Cook, die het mythische zuidelijke continent hoopte te ontdekken (het zogeheten ‘Terra Australis’, waarvan werd aangenomen dat het tussen Nieuw-Zeeland en Zuid-Amerika zou liggen). Ze zeilden naar de tropische eilanden in de Stille Zuidzee, naar onder andere Paaseiland, Tahiti, Tonga, Vuureiland en de Azoren. Maar ze cirkelden ook maanden in erbarmelijke omstandigheden rondom het ijskoude Antarctica. Drie jaar lang duurde de reis.
Forsters verslag, A Voyage Round the World, dat hij na terugkomst van de reis publiceerde, maakte hem als twintiger in één klap beroemd. In heel Europa wilden koningen, filosofen en wetenschappers hem ontmoeten. Hij ging om met beroemde schrijvers als Goethe (1749-1832) en Schiller (1759-1805). De ontdekkingsreiziger Von Humboldt (1769-1859) beschouwde hem als zijn mentor.
Nog steeds geldt Forsters beschrijving van de Polynesische samenleving zoals die was voor de komst van de Europeanen als een van de accuraatste.
Forster was zijn tijd ver vooruit met zijn houding ten opzichte van inheemse volkeren, die hij anders dan zijn tijdgenoten niet als minderwaardig zag. Hij was een van de eersten die spraken over wat we nu mensenrechten zouden noemen, en hij geloofde heilig in de principes van gelijkheid en vrijheid.
Hij ging het debat aan met de grote denkers van zijn tijd. Hij noemde Immanuel Kant een ‘leunstoelfilosoof’ en was fel gekant tegen zijn rassentheorie. Ook tegen Rousseau’s beeld van ‘de nobele wilde’ verzette hij zich in vlammende betogen.
Maar als hij op 39-jarige leeftijd overlijdt, wordt hij door zijn vrienden gezien als verrader en haalt zijn overlijdensbericht nauwelijks de krant. Hij wordt letterlijk uit de geschiedenis geschreven. Daarover later meer.
Bestsellerauteur Wulf (1967), die eerder furore maakte met haar boeken over Alexander von Humboldt (De uitvinder van de natuur) en over de Jena-kring (Rebelse genieën), haalt Forster in haar nieuwste boek uit de vergetelheid. En brengt hem als ontdekkingsreiziger, denker en revolutionair, maar ook als man, vriend en vader tot leven mede dankzij Forsters uitgebreide brieven en dagboeken.
‘Ik denk dat ik nog nooit een figuur uit de 18de eeuw ben tegengekomen die zijn emoties zo rauw op papier zette’, zegt Wulf met Brits accent; ze woont al dertig jaar in het Verenigd Koninkrijk. ‘Hij schrijft over zijn gevoelens, over zijn depressies, over zijn relatie met zijn vader, zijn ongelukkige huwelijk, zijn liefde voor zijn vrouw Therese Heyne, (1764-1829) van wie we, als we de brieven lezen, weten dat ze affaires had. Ik kon nooit eerder zo in iemands hoofd kruipen.’
Bijna de helft van De reiziger gaat over de drie jaar die Forster doorbracht aan boord van de Resolution. Is die reis allesbepalend geweest voor zijn denken?
‘Die reis veranderde zijn leven. Bedenk: hij was pas 17 toen hij aan boord van het schip ging.
‘Er is een veelzeggend voorbeeld van toen hij voor het eerst met de Resolution in Nieuw-Zeeland aankwam. Nadat ze vier maanden rondom Antarctica hadden gevaren was dat de eerste keer dat ze daadwerkelijk inheemse mensen ontmoetten, de Maori die woonden in Dusky Sound. Het schip was gehavend door de vier maanden in Antarctica, de zeilen en de tuigage moesten worden gerepareerd, en daarom zette kapitein Cook zette werkplaatsen aan land op, met timmerlieden en zeilmakers. Het geluid van hamers en zagen echode door het bos.
‘Aanvankelijk bekeek Foster deze scène als een product van zijn tijd, als een kind van de verlichting. Hij zei: ‘Kijk eens naar al die kunst en nijverheid die we naar deze barbaren brengen.’ Daar dacht hij dus nog zoals alle anderen.
‘Maar zes weken later, als hij in Queen Charlotte Sound, ook in Nieuw-Zeeland, tijd met de Maori heeft doorgebracht, zich in hun taal en gewoonten heeft verdiept, is zijn houding compleet veranderd.’ Hij spreekt vanaf dat moment over de Maori als medemensen. En hij zegt dat Europeanen dood en ziekte naar de Zuid-Pacific brengen.
‘Door tijd door te brengen met de Maori en later met andere inheemse volkeren, realiseert hij zich dat mensen misschien verschillende culturen en waardesystemen hebben, maar hij weigert andere mensen te beoordelen op basis van Europese morele systemen. Hij zegt dat ondeugd en deugd relatieve begrippen zijn en dat we een ander mens, een ander volk, niet kunnen beoordelen door de bril van onze eigen cultuur.’
U hebt niet alleen over zijn reis gelezen, maar u hebt ook uw koffers gepakt om Forster achterna te reizen?
‘Ik probeer letterlijk in de voetsporen van iemand te treden, dat heb ik met mijn boek over Von Humboldt ook gedaan. Ik moet de landschappen zien om het echt te begrijpen. Het helpt mijn onderzoek. Ik heb een wandeling van vijf dagen gemaakt langs Queen Charlotte Sound, omdat ik ook te voet wilde reizen, want zo heeft Forster het landschap ook ervaren.
‘Door daar te wandelen besefte ik nog meer hoe vreemd het voor Forster moet zijn geweest om aan te komen op zo’n onbekende plek.
‘Ik ben ook helemaal op de zuidpunt van het Zuidereiland geweest, een ongelooflijk wilde en afgelegen plek. Ik denk niet dat ik ooit ergens ben geweest waar ik het gevoel had dat dit vrijwel precies is wat mijn hoofdpersoon 250 jaar geleden moet hebben gezien. Zelfs de boom die de bemanning van de Resolution gebruikte als loopbrug, was er nog. Dat zijn momenten waarop je het gevoel hebt dat tijd en ruimte samenvallen.
‘Maar Tahiti zag er helemaal niet meer zo uit als toen hij daar was. Je hebt dus momenten van complete helderheid, dan weer van absolute verwarring.’
Wat heeft u het meest geraakt aan Forsters bevindingen van zijn reis?
‘Zijn onbevooroordeelde benadering van de inheemse bevolking. Ik heb veel met bronnen uit de 18de eeuw gewerkt, en als je die leest heb je de neiging te denken dat racisme en onverdraagzaamheid destijds alomtegenwoordig waren, een onvermijdelijkheid bijna als je de wereld wilde bezien. Zo van: ‘Nou, zo dacht iedereen nu eenmaal.’ Maar als je zijn woorden leest, besef je dat zijn leven juist het bewijs is dat het een keuze was. Net zoals het vandaag de dag een keuze is.
‘Ik vind het ontroerend hoe hij met een open hart en een open geest over de inheemse bevolking schrijft. Hij demoniseert deze mensen niet, hij zegt niet dat ze een soort half-apen of half-mensen zijn, maar hij idealiseert ze ook niet. Hij schetst niet, zoals Rousseau, een beeld van een vredige, gelukkige wilde die onaangeraakt is door de beschaving.
‘Hij heeft een realistische kijk op de wereld: hij zegt dat er in alle samenlevingen goed en kwaad zijn; hij verdeelt de wereld niet in immoreel en deugdzaam, maar ziet haar als een complex web, dat is geweven uit de verschillende ervaringen van het menselijk leven en de menselijke ervaring. Zijn openheid van geest is buitengewoon. Zeker als je bedenkt dat hij nog zo jong was.’
Forster was wel geschokt door hoe Maori hun vrouwen tegen betaling aan de bemanning aanboden. Hij schreef: ‘De beschaving van een volk wordt bepaald door de manier waarop het zijn vrouw behandelt.’ Wat vindt u van die observatie?
‘Dit is inderdaad de enige keer dat hij het heeft over een hiërarchie van beschaving, iets wat hij normaal gesproken probeert te vermijden.
‘Maar het laat ook zien hoe progressief zijn denken is. Tegenwoordig zou je hem een feminist noemen. Hij gelooft in de gelijkheid van mannen en vrouwen. Hij bewondert sterke vrouwen. Hij trouwt er later zelf ook een. Hij is een trotse vader van dochters. Hij gelooft in het onderwijs van meisjes. Hij accepteert de affaires van zijn vrouw.’
Hij reageert er opmerkelijk tolerant op. Hij laat een minnaar zelfs in huis wonen. Dat moet in de 18de eeuw nog ongebruikelijker zijn geweest dan nu.
‘Zeer ongebruikelijk. Maar in tegenstelling tot andere echtgenoten in die tijd, die elk aspect van het leven van hun vrouw controleerden, vond hij dat vrouwen ook het recht hadden om te beslissen.
‘Maar hij gelooft ook dat hij compromissen moet sluiten om Therese bij zich te houden. Hij probeert een manier te vinden om die driehoeksverhouding als een soort ménage à trois te laten werken. Dat was misschien de verkeerde beslissing. Later zegt hij: ‘Het was erg naïef van me om te denken dat er genoeg ruimte in haar hart was om van twee mannen te houden.’’
Heeft het huwelijk met Therese hem iets opgeleverd?
‘Dat is een goede vraag. Nou, het heeft hem twee dochters opgeleverd waarop hij dol was. Therese is zijn beste vriendin. Dus hij blijft haar schrijven, zelfs als ze uit elkaar zijn. Ze geeft hem een emotionele en intellectuele vriendschap die belangrijk voor hem is, maar die vervolgens wordt bezoedeld door datgene wat ze als echtgenote afwijst.
‘Maar aan het begin van hun huwelijk was hij gelukkig met haar, omdat ze slim was. Toen ze een paar jaar in Vilnius woonden omdat hij daar een aanstelling kreeg, was zij de enige met wie hij kon praten, omdat hij de rest niet interessant of slim genoeg vond. Dus ja, ik denk dat er positieve kanten aan hun huwelijk zaten. Alleen hadden ze misschien beter niet kunnen trouwen.’
Therese was een opmerkelijke vrouw. Na zijn dood werd ze in 1818 de eerste vrouwelijke hoofdredacteur van het toonaangevende culturele dagblad Morgenblatt in Duitsland.
‘Toen ik aan dit boek begon, dacht ik, omdat ze de jeugdvriendin was van Caroline Schlegel, over wie ik eerder heb geschreven in Rebelse geniëen: wat een buitengewone vrouw moet Therese zijn, het wordt vast leuk om me in haar te verdiepen. Maar ze bleek helemaal niet aardig te zijn. Ik had verwacht dat ze anders zou zijn!
‘Hoe dan ook, ze was inderdaad een opmerkelijke vrouw. Ze hield van lezen, was hoogopgeleid en zelfverzekerd. Ze werd gedreven door wat ze zelf een verlangen noemde om buitengewoon te zijn. Weet je, elke vrouw in die tijd die dat deed, verdient bewondering, omdat ze de regels overtrad. Ze brak met de conventies. Ze bleek ook behoorlijk egoïstisch te zijn. Maar ik kan het ook begrijpen: het is tegenwoordig makkelijker om te scheiden en verder te gaan met je leven als je niet van iemand houdt. Toen kon dat niet.
‘Ik krijg vaak de vraag: waarom schrijf je niet meer over vrouwen? Dan zeg ik: ik schrijf over mensen die ik interessant vind, maar om de boeken te kunnen schrijven die ik schrijf, heb ik veel bronnen nodig. De geschiedenis is in dat opzicht niet bepaald vriendelijk geweest voor vrouwen.
‘Ik vind het nu soms moeilijk te zien hoe makkelijk vrouwen terugvallen in meer traditionele rollen, zeker als je denkt aan de vrouwen die hiertegen hebben gevochten. Maar of het nu mannen of vrouwen zijn, ik vind de buitenbeentjes het interessantst, degenen die het aandurfden anders te leven dan hun tijdgenoten.’
U heeft zelf ook een ander pad gekozen. Op uw 22ste kreeg u uw dochter en verhuisde u als alleenstaande moeder van Duitsland naar Engeland. Hoe was dat toen voor u?
‘Ik heb zeker niet altijd volgens de regels geleefd. Maar ik deed het niet bewust. Toen ik mijn dochter kreeg, was dat natuurlijk niet gepland, maar het is het beste wat me is overkomen. Het heeft me volwassen gemaakt. En we hebben een fantastische band. Ik heb, omdat zij ook jong kinderen heeft gekregen, nu twee kleinzonen van 6 en 8 jaar. Daar ben ik heel blij mee.
‘Pas later, toen mensen tegen me zeiden: wacht eens even, je was een alleenstaande moeder zonder baan en je bent gewoon naar Engeland verhuisd, dacht ik: o, misschien doet niet iedereen dit zo.’
Grinnikend: ‘En eerlijk gezegd: het helpt ook als je dingen net even anders doet. Ik was een jonge moeder, dat betekende dat de andere moeders of ouders op de kleuterschool altijd net iets meer begrip voor me hadden als er iets misliep, zo van: o, zij is nog zo jong. Toen ik ging studeren, was ik de enige moeder. Dus ik kon met net iets meer wegkomen omdat ik een kind had. Dus ik heb het altijd wel fijn gevonden om anders te zijn, want je wordt dan ook anders beoordeeld dan de rest.
‘Maar ik ben inderdaad geen regelvolger, dat is zo. En misschien is dat waarom ik geïnteresseerd ben in mensen die ook geen regelvolgers zijn, net als Forster.’
Forster raakte aan het eind van zijn leven in de ban van de Franse Revolutie en vergoelijkte daarbij het bloedvergieten. Terwijl hij daar juist op de Resolution van kapitein Cook zo radicaal tegen was. Voor mij was dat moeilijk te rijmen. Hoe verklaart u dat?
‘Dat is inderdaad moeilijk te begrijpen. Wanneer hij in Parijs aankomt, is hij geschokt door het bloedvergieten. Hij is aanvankelijk gedesillusioneerd door de Revolutie. Maar naarmate hij er langer verblijft, denkt hij dat het alternatief, de terugkeer naar despotisme, erger zou zijn en tot nog meer bloedvergieten zou leiden. Dus hij probeerde het te zien als ‘in het algemeen belang’. Hij schreef aan Therese, terwijl de messen van de guillotine volop draaiden: ‘De revolutie is een orkaan, wie kan haar stoppen? Maar wat gebeurt, móét gebeuren.’
‘Maar je hebt gelijk, het is schokkend te zien hoe hij het geweld accepteert. Maar ik denk dat hij zich niet helemaal bewust was van de omvang ervan. Dat is ook iets wat de geschiedenis ons vaak pas achteraf leert.’
Zijn vrienden beschouwden hem als een verrader. Raakte dat hem?
‘Jazeker, ik denk dat hij het ergste vond dat ook Therese zich van hem afkeerde. Er is een verschil tussen het steunen van de Franse Revolutie en het proberen een Duitse revolutie te ontketenen. En dat laatste deed hij. Dat is het moment waarop zijn vrienden en familie met hem braken.’
Wulf beschrijft in De reiziger hoe Forster aanjager van de Republiek in Mainz werd. De Republiek Mainz (1792-1793) was de eerste democratische staat in Duitsland, gevormd nadat Mainz door Franse revolutionaire troepen was bezet. Forster geloofde dat de idealen van de Franse Revolutie de Duitse bevolking konden bevrijden van despotisme en hij werd een van de oprichters. Maar de Republiek was van korte duur. Pruisische en Oostenrijkse troepen belegerden Mainz en namen de stad weer in, de Republiek kwam daarmee na slechts een paar maanden ten einde.
Forster probeerde juist op dat moment in Parijs te organiseren dat de Republiek Mainz zich bij Frankrijk kon aansluiten. Dat werd gezien als hoogverraad. Hij werd vogelvrij verklaard in Duitsland en kon niet meer terugkeren. Forster raakte lichamelijk uitgeput, hij stierf niet lang daarna, in januari 1794, eenzaam en in armoede in Parijs.
Zijn vrienden schreven na zijn dood zelfs geen overlijdensberichten over hem, want met hem te worden geassocieerd was te gevaarlijk.
Forster is na zijn dood in de vergetelheid geraakt. Hoe kan dat als je bedenkt hoe beroemd hij was?
‘Hij is systematisch uit de geschiedenis geschreven. Het was pas in de jaren vijftig van de vorige eeuw, dus tweehonderd jaar na zijn geboorte, dat historici in Oost-Duitsland hem en zijn rol in de revolutie herontdekten, omdat ze op zoek waren naar revolutionaire helden.
‘Daarnaast denk ik dat hij te jong is gestorven. Hij overleed toen hij 39 was. Humboldt zei altijd dat Forster, als hij langer had geleefd, nog een aantal geweldige werken had kunnen schrijven. Humboldt, die vlak voor zijn 90ste verjaardag overleed, schreef zelf zijn belangrijkste werken na zijn 39ste.’
De recensent van The Guardian concludeerde na het lezen van uw boek dat Forster, gezien al het goede dat hij de wereld heeft geboden, uiteindelijk onrechtvaardig is behandeld. Bent u het daarmee eens?
‘Jazeker. Bijna iedere Brit kent tot op de dag van vandaag kapitein Cook maar voor Forster geldt dat niet.’
Wat is Forsters belangrijkste nalatenschap?
‘Zijn onwankelbare geloof in de mensheid. Nadat ik dit boek schreef is de wereld enorm veranderd met nieuwe oorlogen en polariserende politici die racistische ideeën hebben. Forsters leven is voor mij een herinnering aan het belang van vriendelijkheid, liefde en menselijkheid.
‘Als ik zie hoe mensen, politici, tegenwoordig over immigranten praten, alsof hordes immigranten ons land gaan overspoelen, dan denk ik aan Forster die mensen ooit vergeleek met harpsnaren, die allemaal een andere lengte hebben, omdat we allemaal verschillend zijn. Maar juist door die verschillende lengtes ontstaan er zoveel verschillende harmonieën en melodieën. Waar zouden we zijn als we allemaal dezelfde lengte hadden? Dan zou de rijkdom van de muziek verdwijnen, schreef hij.
‘Forster herinnert ons eraan dat onze diversiteit de symfonie van de mensheid vormt, en dat is iets wat we zouden moeten vieren in plaats van ertegen te vechten. Dus ik vind dat zijn leven resoneert met de problemen waar we vandaag de dag mee te maken hebben.’
Wat heeft u van het schrijven van dit boek geleerd?
‘Het belang van vriendelijkheid. Je kunt natuurlijk zeggen: ‘O, Forster was soms te tolerant, soms te aardig’, maar ik denk: nee, eigenlijk zouden we allemaal wel wat vriendelijkheid kunnen gebruiken. Dat zou de wereld een stuk beter maken. Momenteel wordt verdeeldheid en onenigheid constant benadrukt. Wat is er gebeurd met aardig zijn voor de persoon naast je? Misschien is het naïef, maar zijn onwrikbare geloof in de mensheid heeft ook iets in mij veranderd.’
U bent Forster op het spoor gekomen via uw eerdere boeken. Heeft u al een onderwerp voor een nieuw boek voor ogen?
Wulf slaat haar handen voor haar ogen: ‘Deze vraag is pijnlijk voor me, want: nee. Dit is de allereerste keer dat ik een boek af heb en geen idee heb voor het volgende. Mijn laatste drie boeken horen bij elkaar, ze zijn als het ware een samenhangend geheel. Het is dus in zekere zin een trilogie. Maar het is geen kwartet, dus het volgende boek moet iets compleet anders zijn. Misschien moet ik van eeuw veranderen, en naar de 19de eeuw overstappen.
‘Ik heb mezelf tot het einde van dit jaar de tijd gegeven iets te verzinnen, maar misschien was dit wel mijn laatste boek…’ Proestend: ‘Dat zou vreselijk zijn, want schrijven is mijn enige talent. Ik ben verder totaal ongeschikt voor de arbeidsmarkt!’
Andrea Wulf: De reiziger – Het uitzonderlijke leven van George Forster en zijn zoektocht naar de mens. Atlas Contact; 528 pagina’s; €39,99.
CV Andrea Wulf
1967 Geboren in New Delhi, vanwege het werk van haar ouders woont Wulf de eerste jaren van haar leven in India.
1972 Verhuist naar Hamburg op 5-jarige leeftijd.
Begin jaren 90: Studeert cultuurwetenschappen aan de Universiteit van Lüneburg.
1996 Verhuist naar het Verenigd Koningkrijk, MA in Design History aan de Royal College of Art.
2011: Founding Gardeners.
2012: Venus achterna.
2015: De uitvinder van de natuur, internationale bestseller, onlangs 20ste druk in Nederland (gepubliceerd in 27 talen).
2019: De avonturen van Alexander von Humboldt.
2022: Rebelse genieën – De eerste romantici en de uitvinding van het ik.
2026: De reiziger.
Andrea Wulf schrijft voor The Guardian, Financial Times, LA Times en The New York Times.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant