Het bezoek van de Iraanse ‘kroonprins’ Reza Pahlavi maandag aan de Tweede Kamer heeft enorme ophef veroorzaakt. Pahlavi zegt dat hij een democratisch Iran nastreeft, maar hij heeft nooit ondubbelzinnig afstand genomen van de misdaden van zijn vader.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant.
Wekenlang probeerden de leden van de commissie voor Buitenlandse Zaken van de Tweede Kamer het eens te worden over het bezoek van Pahlavi. Waar eerst onduidelijk was of hij überhaupt mocht komen, kwam het later aan op de vorm van het gesprek. Uiteindelijk werd vrijdagmiddag besloten tot een programma waarin Iraanse experts en oppositieleden het woord krijgen, met aparte sessies voor Pahlavi en voor de Iraans-Koerdische politicus Abdullah Mohtadi.
Betrokkenen spraken over een ‘extreem rommelige’ aanloop, die alles te maken had met het verhitte publieke debat rondom het bezoek. Tientallen Iraans-Nederlandse organisaties hadden alarm geslagen dat de Tweede Kamer met de ontvangst van Pahlavi ‘politieke legitimiteit verleent aan iemand die niet democratisch is verkozen’ en wiens ‘autocratische opvattingen’ door ‘een aanzienlijk deel van de Iraanse gemeenschap worden afgewezen’.
Ze kregen bijval van een groep van onder meer (oud-)Eerste Kamerleden en oud-Europarlementariërs die op 1 juli in een open brief waarschuwden dat de Tweede Kamer ‘niet de indruk mag wekken de terugkeer van de monarchie van de sjah te legitimeren’. Een dag later deden ruim dertig Britse politici ook een duit in het zakje met een oproep aan de Nederlandse politiek om van een gesprek met Pahlavi af te zien.
Reza Pahlavi should not be given a platform to justify replacing one form of authoritarian rule with another.
A return to the monarchy in Iran is not welcome, especially as he has failed to condemn the previous Shah’s dictatorship and for claiming support from the IRGC.
1/2 pic.twitter.com/RsRcjfTy1L
Reza Pahlavi is verreweg het bekendste gezicht van de Iraanse oppositie. De oudste zoon van de laatste sjah, die in 1979 tijdens de Iraanse Revolutie werd afgezet, heeft zijn ballingschap in de VS gebruikt om een groot netwerk van aanhangers en lobbygroepen op te bouwen. Mede dankzij die succesvolle lobby wordt Pahlavi gezien als iemand die Iraniërs zou kunnen verenigen om de Islamitische Republiek Iran ten val te brengen.
‘Wij zien Pahlavi als de enige realistische opponent van de Islamitische Republiek die de transitie naar een vrij Iran kan leiden’, zegt Janny Groen, woordvoerder van Comité Vrij Iran. Daarom dringt het comité, gedreven door invloedrijke oud-politici als Uri Rosenthal (VVD) en Gert-Jan Segers (CU), er al langer bij de Tweede Kamer op aan om met hem in gesprek te gaan.
Het voorstel voor de uitnodiging werd begin juni ingediend door VVD-Kamerleden Nicole Maes en Ulysse Ellian, die van Iraanse afkomst is. Zijn vader, hoogleraar rechten Afshin Ellian, zit in het reeds door Pahlavi opgestelde ‘overgangsbestuur’ voor na de val van het Iraanse regime en in het bestuur van Comité Vrij Iran.
Groen wijst erop dat Pahlavi in Iran vermoedelijk op behoorlijke steun kan rekenen. Een opiniepeiling onder 77 duizend respondenten in Iran wees er in 2024 op dat 31 procent van de bevolking achter hem staat. Een belangrijke kanttekening is dat Iraniërs weinig andere leiders hebben om zich achter te scharen. Ondanks de enorme volksprotesten bestaat er nauwelijks gestructureerde oppositie, omdat de autoriteiten elke vorm van organisatie de kop indrukken.
De Iraanse oppositie in ballingschap is uiterst verdeeld en grofweg op te delen in drie stromingen. De monarchisten bepleiten de terugkeer van ‘kroonprins’ Reza Pahlavi. De democraten, met wortels in linkse bewegingen die zich vroeger al verzetten tegen de sjah, streven naar een seculiere democratie. Dan zijn er een aantal etnische minderheden die streven naar regionale autonomie.
In zijn vele interviews en speeches ontkent Pahlavi een monarchie na te streven en komt hij op voor democratie en mensenrechten. ‘Ik vecht ervoor dat jullie op een dag het recht hebben om tegen mij te stemmen’, aldus Pahlavi. Maar sommige uitspraken wijzen op minder tolerantie. Zo haalde hij recent op X uit naar een aantal Koerdische bewegingen, die hij ervan beschuldigde Iran te willen verdelen en eerder met ayatollah Khomeini en Saddam Hussein te hebben samengewerkt.
De afgelopen jaren heeft Pahlavi een politieke ruk naar rechts genomen en lijkt zijn aanhang te zijn geradicaliseerd. Hij knoopte banden aan met de Israëlische regering en met de MAGA-beweging achter de Amerikaanse president Trump. Pahlavi sprak zijn steun uit voor de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen Iran, die hij een ‘humanitaire interventie’ noemde.
Op sociale media wordt Pahlavi opgehemeld als het ‘enige alternatief’ voor het Iraanse regime, terwijl critici te maken krijgen met digitale haatcampagnes. Na een recent bezoek van Pahlavi aan Berlijn ontving een Duitse journalist die kritische vragen had gesteld, duizenden haatberichten en zelfs doodsbedreigingen. De Brits-Iraanse drill rapper Tony Mohraz, een monarchist, deelde een video waarin hij ‘dood aan alle linksen’ rapte.
Nieuwsuur berichtte in april over de toenemende bedreigingen vanuit Pahlavi-aanhangers aan het adres van Iraanse Nederlanders. Op dat moment hadden zeker twintig mensen aangifte gedaan. Iraanse activisten in Nederland zeggen tegen de Volkskrant dat ze tegenwoordig net zo erg vrezen voor fanatieke monarchisten als voor de lange arm van Teheran.
De Iraanse Nobelprijswinnares Narges Mohammadi zei eind vorig jaar al dat de beweging van Pahlavi is veranderd in ‘oppositie tegen de oppositie’. Verschillende analisten zien in die radicalisering de hand van het Iraanse regime, dat er belang bij heeft om de oppositie te verdelen. Comité Vrij Iran benadrukt dat prominente Pahlavi-volgelingen net zo goed slachtoffer worden van ernstige bedreigingen.
Maar voor veel Iraanse Nederlanders voelt het als een terugkeer naar het repressieve bewind van de sjah, waar sommigen persoonlijk slachtoffer van zijn geweest. ‘Een van de eerste dingen die ik me actief herinner, is dat ik mijn vader vroeg wat al die littekens op zijn been waren. Hij vertelde dat die kwamen van martelingen door de veiligheidsdiensten van Pahlavi’, zegt Sepiedeh Orafa, voorzitter van Jong Iraans Nederland.
In een open brief schreven dertig Nederlands-Iraanse organisaties dat een bezoek van Pahlavi daarom bijzonder pijnlijk zou zijn. VVD-Kamerlid Nicole Maes verdedigde de uitnodiging tegenover het AD met het argument dat hij afstand van de misdaden van zijn vader heeft genomen, maar critici spreken dat tegen. In een recent interview zei Pahlavi dat hij trots is op alles wat zijn vader heeft gedaan, zonder uitzonderingen te benoemen.
Dat gevoel wordt versterkt doordat Pahlavi-aanhangers bij manifestaties symbolen dragen van de Savak, de geheime dienst die tegenstanders van de sjah martelde en bespioneerde. ‘Ik weet niet waar dat vandaan komt’, zei Pahlavi, die zijn volgers in een videoboodschap opriep hiermee te stoppen, maar de Savak niet duidelijk veroordeelde. ‘Ik wil geen historische analyse maken over de vraag of die organisatie correct of incorrect heeft gehandeld.’
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant