De stikstofplannen van het kabinet voeden de hoop op verlossing in tal van sectoren. Bouwers en bedrijven hopen weer aan de slag te kunnen met stilgevallen projecten. ‘Deze plannen gaan helpen.’
zijn economieredacteuren van de Volkskrant. Ze schrijven over de woningmarkt en landbouw.
In de langslepende en taaie politieke strijd over stikstof zijn scepsis en cynisme nooit ver weg. Des te opvallender is het dat de reacties op de nieuwe plannen van het kabinet-Jetten uit tal van hoeken uitgesproken positief zijn. ‘Hiermee zet het kabinet de deur open naar het verbeteren van ons investeringsklimaat’, voorspelt werkgeversvoorzitter Coen van Oostrom van VNO-NCW. ‘We zijn nog nooit zo dicht bij een oplossing geweest’, vult Arno Visser aan, de voorzitter van Bouwend Nederland.
Zelfs natuurorganisaties zijn enthousiast. ‘Dit kan het begin zijn van het einde van de natuur- en stikstofcrisis’, aldus Jeroen de Koe, directeur van Natuurmonumenten. Greenpeace-directeur Marieke Vellekoop is ‘opgelucht dat er na jaren van stilstand, dankzij het kabinet-Jetten, eindelijk weer beweging komt in het stikstofdossier’.
Het dissonante geluid komt uit de landbouwsector, waar boeren – net als overigens de industrie en de mobiliteitssector – aan de slag moeten met uitstootvermindering. LTO Nederland-voorzitter Ger Koopmans spreekt van ‘pijnlijke maatregelen’, maar is ook hoopvol dat die kunnen leiden tot nieuwe vergunningverlening.
Want dat is waar het het kabinet om te doen is: Nederland weer aan de gang krijgen, van grootschalige woningbouw en de omwenteling naar een duurzamere energievoorziening, tot de groei en bloei van ondernemingen en daarmee de hele economie, met respect voor de kwetsbare natuur. Het moet weer vergunningen regenen, voor boeren, maar ook voor bouwers en bedrijven. Hoe snel kunnen die weer worden verleend? En welke projecten staan in de startblokken voor als het zover is?
Pas vier maanden na de inmiddels beruchte stikstofuitspraak van de Raad van State van 29 mei 2019, drong de ernst ervan door. Uit een rondgang van het ministerie van Landbouw bleek dat 18 duizend bouwprojecten zouden komen stil te liggen. Dat was nog maar het begin. Een nieuwe uitspraak in december 2024, die het schuiven met stikstofruimte binnen vergunningen onmogelijk maakte, zette Nederland helemaal op het ‘stikstofslot’.
De economische gevolgen daarvan waren aanvankelijk relatief beperkt, becijferden SEO Economisch Onderzoek en CE Delft: een half miljard euro per jaar. Veel bedrijven konden immers nog wel schuiven met budgetten en arbeidskrachten.
De tweede uitspraak van de Raad van State maakte dat schuiven vervolgens een stuk lastiger. Daardoor zou de economische schade oplopen tot 3,1 miljard euro per jaar. De schade aan natuur en volksgezondheid was bovendien aanzienlijk hoger: 15 miljard euro per jaar. Hoe dan ook heeft de impasse Nederland dus tientallen miljarden euro’s gekost.
Hierbij is nog geen rekening gehouden met andere gevolgen van uitgestelde investeringen, bijvoorbeeld voor het niet inlossen van het woningtekort. Veel Nederlanders hunkeren naar een woning. Het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB) schat dat 9 procent van alle woningbouwprojecten niet kan doorgaan door stikstof. Er hadden dus al vele duizenden woningen extra gebouwd kunnen zijn als dit niet aan de orde was.
Is die stikstofmisère binnenkort voorbij? Als het aan minister van Landbouw Jaimi van Essen ligt wel. Provincies zouden volgend jaar alweer kunnen beginnen met het verlenen van vergunningen. Dat zal natuurgebied voor natuurgebied gaan. Provincies moeten gebiedsplannen opstellen, waaruit duidelijk wordt dat de stikstofuitstoot in de omgeving genoeg daalt en er genoeg wordt gedaan aan natuurherstel. In 2028 kan het land volgens Van Essen helemaal van het stikstofslot af zijn.
Bouwend Nederland-voorzitter Visser deelt dat optimisme. ‘Het maatregelenpakket van het kabinet bevat alle noodzakelijke elementen, inclusief de juridische borging’, stelt hij. ‘Er zijn plannen voor minder stikstofuitstoot én voor het repareren van de schade in de natuur. Het is een totale aanpak in de volle breedte.’
‘De plannen gaan in ieder geval helpen’, zegt Chris Backes, hoogleraar milieurecht aan de Universiteit Utrecht. ‘In het westen zijn er gebieden waar vergunningverlening snel weer gemakkelijker kan worden. Maar in provincies als Gelderland, Noord-Brabant en Limburg zal het niet zo één, twee, drie kunnen.’
Wat volgens Backes ontbreekt, zijn tussendoelen voor verlaging van de stikstofuitstoot. ‘Als een provincie een gebiedsplan wil maken, moet die weten op hoeveel generieke reductie ze kan rekenen. Zonder bindende tussendoelen kun je daarvoor niks inboeken. Dat is een constructiefout.’
Backes pleit daarnaast voor een verhoging van de zogeheten rekenkundige ondergrens. Dat is de hoeveelheid stikstofdepositie waaronder een vergunning niet noodzakelijk is. Die grens ligt nu extreem laag, het kabinet wil haar pas eind 2027 verhogen.
‘Ik vind dat vrij laat’, zegt Backes. Hij erkent dat er maatregelen nodig zijn om de extra stikstofdepositie die een hogere ondergrens zou veroorzaken te ‘tackelen’. ‘Maar uit de brief blijkt niet waarom dat niet sneller kan.’
Haast is immers geboden. Niet alleen voor de bouw, ook voor het klimaat.
‘De energietransitie heeft járen vertraging opgelopen door het stikstofslot’, zegt Olof van der Gaag, voorzitter van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie, een genootschap van bedrijven voor de overgang naar hernieuwbare energie. ‘Vele duizenden’ verduurzamingsprojecten zijn volgens hem stilgevallen. Daarmee laat het vervullen van de Nederlandse klimaatambities steeds langer op zich wachten.
Dat wordt het meest zichtbaar in de problemen met het uitbreiden van het elektriciteitsnet, zegt hij. ‘Bij het werk aan bijvoorbeeld hoogspanningsmasten wordt een klein beetje stikstof uitgestoten. Maar het leidt vervolgens wel tot veel meer reductie van stikstofuitstoot – en ook van broeikasgassen. Bijvoorbeeld omdat die een verregaande elektrificatie van transport mogelijk maken, evenals de aanleg van meer warmtenetten en het opzetten van waterstofproductie.’
In afwachting van het Nederlandse plan van aanpak is er wel wat goed nieuws, vindt hij. De Europese Unie werkt aan een stikstofvrijstelling voor het uitbreiden van het elektriciteitsnet. ‘Daarmee kunnen netbeheerders weer aan de slag. Maar veel andere projecten, van de bouw van windmolenparken tot het boren naar geothermie voor de glastuinbouw, blijven nog stilliggen. Een échte oplossing voor het stikstofprobleem is dus dringend gewenst.’
De bouw van 450 woningen, in het grotere woningbouwproject Oostzijderpark in Zaandam, staat al sinds begin vorig jaar in de startblokken, vertelt projectontwikkelaar Jethro van Veen. Dat doet hem niet alleen pijn omdat hij voor de helft eigenaar is van het project. ‘Het is toch ongelooflijk? Ik lees iedere dag over het belang van woningbouw. En dan ligt de bouw hier gewoon stil door de stikstofblokkade. We zoeken nog elke dag naar de kleinste oplossingen, maar die zijn er niet.’
Onlangs kwam minister Elanor Boekholt-O’Sullivan van Volkshuisvesting op bezoek op de bouwplaats, samen met minister Jaimi van Essen van Landbouw. ‘We staan hier al een jaar te kijken naar stilstand’, zegt de bouwer.
De projectontwikkelaar heeft een warm hart voor de boeren, zegt hij. ‘Echt! Ik heb zelf jaren op het platteland gewoond. Maar worden alle belangen hier wel goed afgewogen? Wat kost het alleen al bouwbedrijven? Bijvoorbeeld aan rente op gereserveerd kapitaal? En dan heb je het nog niet over al die mensen die wachten op hun nieuwbouwwoning. Nederland onderschat de kosten van het stikstofprobleem al jaren.’
De uitbreiding van de hoogspanningslijn tussen Harculo en Raalte in Overijssel werd vorig jaar stilgelegd door de provincie, wegens ongeoorloofde stikstofuitstoot. Netbeheerder Tennet heeft voor de klus inmiddels een nieuwe vergunning aangevraagd, zegt woordvoerder Peter Hofland. ‘Hopelijk kan het werk deze zomer weer worden hervat.’
Bij Tennet staan zo’n tweehonderd projecten op de agenda die een ‘serieus risico’ lopen op vertraging door stikstof. ‘Met hoogspanningsstations die ‘vol’ zijn, maar die in of bij een Natura2000-gebied liggen, kunnen we überhaupt niet aan de slag.’
Inmiddels staan er zo’n 15 duizend ondernemers op de wachtlijst voor aansluiting op het stroomnet of voor een zwaardere aansluiting. Hofland: ‘Dat zet een rem op verduurzaming, maar ook op economische groei.’
Het bedrijf verwacht veel van de Europese stikstofvrijstelling voor verbetering van het elektriciteitsnet, die mogelijk begin volgend jaar van kracht wordt. ‘De tijdelijke uitstoot bij dat werk is minimaal, maar is veel kleiner dan de grote vermindering van de stikstofuitstoot die kan volgen, bijvoorbeeld door meer elektrificatie bij bedrijven. Maar uiteindelijk gaat het om een nieuw, succesvol kabinetsplan.’
HES International, een groot op- en overslagbedrijf in de Rotterdamse haven, was al begonnen met de bouw van nieuwe biodieseltanks. In 2019 werd die stilgelegd vanwege stikstof. Sindsdien ligt het project te verstoffen.
Voor een waterstofterminal is het bedrijf uitgeweken naar het Duitse Wilhelmshaven, waar vergunningverlening simpeler is. ‘We zitten in Nederland nog steeds met de stikstofproblematiek. Dat belemmert veel bedrijven die willen investeren in duurzame projecten’, aldus bestuursvoorzitter Paul van Gelder in Nieuwsblad Transport.
In de haven zijn volgens de provincie Zuid-Holland sinds eind 2024 maar vier of vijf vergunningen verstrekt. 250 projecten staan ter discussie vanwege stikstof, aldus Deltalinqs, de belangenbehartiger van havenbedrijven. Van uitbreiding van terminals tot projecten voor energietransitie
Met 50 miljoen euro van het Rijk wil de haven herstelmaatregelen nemen in de vier beschermde duingebieden in de buurt. Dat kan vergunningverlening voor verduurzaming en duurzame energie ‘op zeer afzienbare termijn’ op gang brengen, aldus Erik van Scherrenburg van Deltalinqs.
‘Tegelijkertijd’, zegt hij, ‘blijven ook landelijke maatregelen absoluut nodig om echt extra stikstofruimte te creëren voor grotere projecten. Daarvoor is het kabinetspakket doorslaggevend.’
Source: Volkskrant