De wanordelijke diplomatie tussen Trump en Iran lijkt aan te tonen dat wereldzaken onbegrijpelijk zijn geworden. Als je echter een stap terug doet, zie je – ondanks de schijnbare chaos – in alle conflicten juist een krachtige logica van aanpassing en veerkracht.
De vier grootste brandhaarden van nu komen voort uit historische processen waardoor ze grotendeels voorspelbaar waren. Het felle geweld waarmee Rusland Oekraïne binnenviel, kwam voor de wereld wellicht als een schok, maar op zich kwam die oorlog voort uit welbekende gevoelens van wrok en onzekerheid. Poetin heeft er nooit een geheim van gemaakt dat hij het idee van een onafhankelijk Oekraïne dat strategisch aansluiting bij het Westen zocht, verafschuwde.
Zoals de voormalige nationale veiligheidsadviseur van de VS, Zbigniew Brzezinski, al in de jaren negentig waarschuwde: ‘Zonder Oekraïne is Rusland geen wereldrijk meer.’ Met andere woorden: als Rusland weer de macht zou hebben over Oekraïne, was de Russische glorie hersteld. Alles wat volgde, komt voort uit dit historische verlangen. Daar heb je geen chaostheorie of psychoanalyse voor nodig. Deze oorlog is simpelweg het resultaat van het feit dat Rusland weigert zijn status als post-imperiale macht te accepteren.
Over de auteur
Zaki Laïdi was van 2020 tot 2024 speciaal adviseur van de hoge vertegenwoordiger van de Europese Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid en is hoogleraar aan het Parijse Sciences Po. Hij is co-auteur van The Hedgers: How the Global South Navigates the Sino-American Competition.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Een tweede brandhaard, Taiwan, kan potentieel tot wereldwijde verwoesting leiden. Maar ook hier zijn de omstandigheden niet fundamenteel veranderd sinds de Koreaanse oorlog. Toen brachten de Verenigde Staten zowel Taiwan als Zuid-Korea binnen de eigen veiligheidszone. Mao aarzelde om erbij betrokken te raken, juist omdat hij bang was dat een oorlog op het schiereiland hem zou hinderen bij de herovering van Taiwan, die hij destijds aan het plannen was. Maar het was te laat. Door de Koreaanse oorlog, die nog eens werd gerekt door de tussenkomst van de Amerikaanse Zevende Vloot, werd de situatie bevroren.
Driekwart eeuw later worstelt de wereld nog altijd met de strategische onduidelijkheid tussen de VS en China over Taiwan. China wil dat de VS zich officieel tegen de onafhankelijkheid van het eiland uitspreken, terwijl de VS niet willen zeggen hoever ze willen gaan om het eiland te verdedigen. Deze onduidelijkheid zal wellicht niet eeuwig duren. Trump kon wel eens de Amerikaanse belofte breken om Taiwan te steunen, of China kan uiteindelijk besluiten tot een volledige blokkade van het eiland en zo Amerika voor het blok zetten.
Zover is het nog niet en zelfs als het zover komt, zou de daaruit voortvloeiende opschudding niet onbegrijpelijk zijn voor iedereen die een beetje heeft opgelet. Daarmee wil ik niet het gevaar van een dergelijke ontwikkeling ontkennen, maar alleen de rationaliteit ervan onderstrepen. In een beroemd artikel van historicus en strateeg Michael Mandelbaum van eind jaren negentig, wedde hij dat een oorlog tussen grootmachten waarschijnlijk iets uit het verleden was. Toch noemde hij twee gevallen die hem ongelijk zouden kunnen geven: Oekraïne en Taiwan.
Hetzelfde geldt voor het Midden-Oosten, waar zowel het Israëlisch-Palestijns conflict als de oorlog tussen de VS/Israël en Iran zeer ernstige gevolgen hebben gehad. Wat vooral opvalt, alweer, is niet dat deze conflicten irrationeel zijn, maar dat ze zo hardnekkig zijn. Het is al heel lang duidelijk dat alleen een compromis – het ruilen van enig grondgebied voor het vooruitzicht op duurzame vrede – het geschil over het Heilige Land kan beslechten. Toch zijn we verder dan ooit verwijderd van dat resultaat. Het conflict is alleen maar gewelddadiger en gruwelijker geworden. Maar daarmee is het nog niet irrationeel of onbegrijpelijk.
Net als in de eerdere voorbeelden ligt de oorsprong van de oorlog met Iran in gebeurtenissen die al tientallen jaren geleden plaatsvonden, namelijk de revolutie van 1979. De Islamitische Republiek werd opgericht als openlijke oppositie tegen het Westen, dat trouwens zelf deels verantwoordelijk is voor hoe de zaken zijn gegaan. De wezenlijke kenmerken van het conflict zijn niet veranderd: Iran wil de heerschappij hebben over de hele regio, ten koste van Israël, de VS en de Golfstaten, die op hun beurt Iran willen kortwieken.
Dat is al tientallen jaren zo en in die tijd is de Islamitische Republiek begonnen met haar nucleaire programma. De regering-Obama heeft dat probleem aangepakt met het Gezamenlijk Alomvattend Actieplan (JCPOA) uit 2015, waarmee inspecteurs van het Internationaal Atoomenergieagentschap toegang kregen tot de Iraanse installaties. Dit plan bood echter geen oplossing voor het bredere regionale veiligheidsvraagstuk. Trump heeft echter in 2018 een streep gezet door het JCPOA.
Al deze gevallen tonen aan dat wat deskundigen gemakshalve als chaos beschrijven, in feite het uiteindelijke resultaat is van ontwikkelingen die al lang in de maak waren en zich aandienden op een moment dat het internationale systeem niet langer in staat was geopolitieke schokken te voorkomen of te temperen. We beschikken niet meer over de institutionele schokdempers die we ooit hadden en dat is vooral Trump te verwijten.
De huidige situatie weerspiegelt echter ook een bredere overgang in heerschappij: de overheveling van macht van de VS naar China. De reactie van de VS op deze verschuiving is in strategisch opzicht tot nu toe onsamenhangend. Trump lijkt te streven naar een modus vivendi met China, en dat zou er zelfs toe kunnen leiden dat hij Taiwan laat vallen. Maar een zo wispelturige en beïnvloedbare president als Trump kan ook naar de andere kant neigen en Taiwan omarmen op een manier die China zou provoceren.
China handhaaft intussen zijn eigen strategische onduidelijkheid. Het land wil een grotere rol spelen op het internationale toneel, een rol die meer in overeenstemming is met de macht die het heeft, maar heeft geen zin in het harde werk van het bouwen aan internationale bondgenootschappen. Daarmee ontstaat een leemte die internationale betrekkingen onstabiel maakt. Zelfs als China zich vrijheden veroorlooft met internationale regels, doet het dat nooit heel opzichtig, behalve dan in de Zuid-Chinese Zee.
Zonder Chinese steun kan Rusland zijn mislukte oorlog in Oekraïne niet voortzetten. Dat betekent echter niet dat het steunen van Poetin irrationeel is. China steunt Rusland om daarmee het Westen te verzwakken en diezelfde logica is ook van toepassing op China’s relatie met Iran.
Met zoveel conflicten en ontwrichtingen waarbij veel op het spel staat, is het niet verwonderlijk dat veel mensen het internationale systeem doodverklaren. Toch ligt de werkelijkheid genuanceerder. Ondanks de onzekerheid die Trump met zijn importheffingen heeft veroorzaakt, blijft bijvoorbeeld de wereldhandel gestaag groeien, en de aanbod- en waardeketens herschikken zich maar storten niet in.
Als het lijkt alsof de wereld gek is geworden, is dat omdat we niet beschikken over de instrumenten om de wereld te begrijpen. Voor we echter onontgonnen paden betreden, moeten we ons richten op het herstel van de begrijpelijkheid van internationale kwesties.
Vertaling: Leo Reijnen
Copyright: Project Syndicate, 2026.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant