De AIVD en MIVD hebben in 2022 het toenmalige kabinet ervan proberen te overtuigen dat een Russische invasie van Oekraïne ‘niet waarschijnlijk’ was. Dat blijkt uit onderzoek van de Volkskrant. Betrokken inlichtingenofficieren en hoge ambtenaren noemen het een ‘inlichtingenblunder’.
De diensten baseerden hun verkeerde analyse op een ‘unieke bron’, niet ver van de Russische president Vladimir Poetin. De AIVD had dankzij deze bron jarenlang toegang tot inlichtingen uit de top van het Russische veiligheidsapparaat. Daarin zag de dienst dat Rusland de enorme troepenopbouw bij de grens van Oekraïne gebruikte om de druk op het Westen op te voeren en zo een betere onderhandelingspositie te krijgen.
Pas na de invasie bleek dat de top van het Russische veiligheidsapparaat geen weet had van de naderende invasie. ‘Deze oorlog is volkomen anders voorbereid dan je zou verwachten op basis van het Russische protocol’, aldus een betrokken ambtenaar. Poetin had zijn echte intenties slechts met een hele kleine groep vertrouwelingen besproken, buiten formele besluitvorming om.
Een senior AIVD’er, die namens beide diensten spreekt, erkent dat de dienst ernaast zat. ‘Ik denk dat het eerlijk is om te zeggen dat we Poetin nu met meer wantrouwen zouden bekijken. We gingen te veel uit van Poetin als een rationele actor.’
Al vanaf het najaar van 2021 waarschuwden de Amerikaanse en Britse inlichtingendiensten dat de Russische president had besloten om Oekraïne aan te vallen. De vraag was niet of, maar wanneer hij de oorlog zou starten. Toen ze er niet in slaagden om Europese politici te overtuigen van de dreiging, deelden de Amerikanen zelfs concrete aanvalsplannen van Rusland met de wereld.
De AIVD en de MIVD namen die waarschuwingen niet voor waar aan. Ze geloofden dat ze door de ‘unieke bron’ beter zicht hadden op de motieven van Poetin dan hun Amerikaanse collega’s.
De directeuren van de AIVD en MIVD voerden de laatste maanden voor de invasie meerdere gesprekken met de chief of station van de CIA in Den Haag. Ze wilden achterhalen hoe het kon dat hun analyses uiteenliepen, en wat de CIA wist dat zij niet wisten. Daar kwamen ze niet achter, vertellen betrokkenen. Inlichtingenbronnen gaan er inmiddels vanuit dat de Amerikanen wel toegang hadden tot de binnenste kring van Poetin.
Hoe groot de gevolgen waren van deze verkeerde inschatting, vinden betrokkenen achteraf moeilijk te beoordelen. Sommigen menen dat Nederland de enige, kleine kans die er was om een oorlog te voorkomen, heeft laten lopen.
Alleen als Amerika en Europa gezamenlijk aan Poetin hadden laten weten dat ze bereid waren om militair en economisch tot het uiterste te gaan, had Rusland misschien afgeschrikt kunnen worden. Dat Amerikaans-Britse plan mislukte, mede doordat naast Nederland ook landen als Duitsland en Frankrijk, en ook Oekraïne zelf, niet overtuigd waren van de dreiging.
Volgens een hoge ambtenaar kreeg Oekraïne door de verkeerde analyse van de diensten in de maanden voor de invasie nauwelijks steun: ‘In alle fora waar ministers zaten was het refrein: we worden een oorlog in gerommeld. Dat betekende ook dat elk voorstel om Oekraïners extra spullen te geven werd afgehouden.’
Wat de episode extra pijnlijk maakt voor de Nederlandse diensten, is dat Nederlandse ambtenaren en militairen steeds meer gingen varen op Amerikaans-Britse informatie, zo blijkt uit de reconstructie. Topambtenaren van Defensie, Buitenlandse Zaken en Algemene Zaken hadden rechtstreeks contact met Amerikaanse collega’s en gingen er de laatste weken vanuit dat de invasie wel degelijk plaats zou vinden.
Drie weken voor de invasie ging de inschatting van de inlichtingendiensten formeel van ‘niet waarschijnlijk’ naar ‘mogelijk’. Ook toen in de laatste weken het militaire bewijs zich opstapelde, bleven de diensten volhouden dat de kans bestond dat Poetin gaat aanvallen, maar dat het niet waarschijnlijk was.
Source: Volkskrant