Woensdag begint Amsterdam Pride, met onder meer een tentoonstelling in De Nieuwe Kerk. Hoe staat het er eigenlijk voor met de vrijheid en acceptatie van lhbti’ers in de hoofdstad? V vraagt het zes prominente queers in het legendarische café ’t Mandje.
schrijft voor de Volkskrant over popmuziek en human interest.
Alleen zijn broertje en moeder wisten het. In Paramaribo zat Jeangu Macrooy nog in de kast, want: ‘Het voelde niet alsof ik de ruimte had om mezelf te kunnen zijn.’ Ja, de zanger en acteur verhuisde naar Amsterdam voor zijn carrière, maar hij wilde ook meer vrijheid. ‘Toen ik twaalf jaar geleden naar Nederland verhuisde, wist ik vanaf het moment dat ik op Schiphol uit het vliegtuig stapte dat ik hier mijn coming-out zou beleven.’
Valerie Bisscheroux, die zich identificeert als non-binair panseksueel queer, herkent dat verlangen. De filmmaker uit Sittard voelde ‘heel erg de behoefte om naar Amsterdam te komen. Daar kon ik mezelf, queer zijn. Dat had ik in mijn hoofd geprent.’
Singer-songwriter en acteur die Nederland vertegenwoordigde op het Eurovisiesongfestival in 2021. Speelde de hoofdrol in de musical Jesus Christ Superstar, die vijfsterrenrecensies kreeg, en werd in 2024 genomineerd voor een Musical Award. In 2025 speelde hij de rol van Orpheus in de musical Hadestown, die zowel door pers als publiek goed werd ontvangen.
Bisscheroux en Macrooy horen bij de tallozen die zich aangetrokken voelden tot de stad en naar Amsterdam verhuisden vanwege de queervriendelijkheid. Vandaag in ’t Mandje, het café in de hoofdstad dat al sinds 1927 alle seksuele gezindten verwelkomt, zijn ze twee van de zes queer Amsterdammers die hun leven hier hebben opgebouwd en als ervaringsdeskundigen hun licht laten schijnen op het huidige klimaat in de stad.
Verder schuiven aan: dj en schrijver Joost van Bellen, die zijn coming-out al in geboorteplaats Leiden beleefde, maar door het flamboyante nachtleven van Amsterdam werd aangetrokken; actrice, muziektheatermaker en producent Naomi Antonius, die al bekend was met de gayscene in haar vorige woonplaats Utrecht; galeriehouder Malasch, die als 5-jarige uit het Indonesische Bandung naar Amsterdam verhuisde, en Yvo Manuel Vas Dias – oprichter van de organisatie TransAmsterdam, die een breed cultureel programma biedt aan trans- en intersekse personen – is hier geboren.
Allen leven met veel plezier in de stad met de reputatie van queervriendelijke metropool.
‘De enige echte stad van Nederland’, volgens Malasch, die het Amsterdam van eind jaren zestig en begin jaren zeventig zelfs ‘het creatieve centrum van de wereld’ noemt.
Eigenaar van de Amsterdamse galerie Serieuze Zaken. Heeft een rijke geschiedenis als theatermaker en is tien jaar lang buitenland- en cultureel correspondent geweest voor Het Parool en HP/De Tijd. Werd daarna galeriehouder en introduceerde in de jaren 2000 kunst van jonge Chinese makers in Nederland.
‘Iedereen die artistiek bezig was, kwam hiernaartoe. Er was een ontzettend interessant uitgaanscircuit voor iedereen, homo of hetero, die niet burgerlijk was. Tenten als D.O.K. en De Schakel, daar kon het gebeuren dat je op een gegeven moment stond te dansen naast Mick Jagger of de hele cast van Hair. Ik kwam niet in de reguliere homotenten.’
Of er tegenwoordig overal in Amsterdam ook maatschappelijk zij aan zij wordt gedanst met de cis heteroseksuele medemens; of iemands seksuele identiteit en geaardheid nu net zo irrelevant zijn als iemands haarkleur, een neutraal gegeven, iets wat je hebt waarover verder geen waardeoordeel hoeft te bestaan: er valt op af te dingen.
Amsterdam is als gay capital of the world allang ingehaald door steden als Berlijn, Londen en Barcelona. Twee jaar geleden bleek uit een GGD-onderzoek dat maar 42 procent van de Amsterdamse jongeren homoseksualiteit normaal vindt. Onderzoek van de gemeente toonde vorig jaar aan dat leden van de lhbti-gemeenschap zich de laatste jaren vaker onveilig voelen en ook vaker aangifte doen van discriminatie. De politie registreerde 367 aanmeldingen van discriminatie-incidenten op basis van seksuele gerichtheid en een significante toename van geweld.
Hoe verhoudt dat zich tot hun persoonlijke beleving van vrijheid, veiligheid en acceptatie?
De recente nieuwkomers Bisscheroux en Macrooy vinden hun leven in Amsterdam beter geworden. Vas Dias heeft er een dubbel gevoel bij. ‘De gemeente steunt onze organisatie (TransAmsterdam, red.) en je hebt echt zo’n partner nodig die allerlei zaken voor je faciliteert. Tegelijk zie ik ook dat veel trans personen en vluchtelingen te maken krijgen met geweld.’
Voorzitter en oprichter van de vrijwilligersorganisatie TransAmsterdam voor en door trans en non-binaire personen. Een organisatie die twaalf jaar bestaat en waar kunst, cultuur en ontmoeting samenkomen met onder meer een trans artschool en Café Inclusion, waar iedereen welkom is.
Antonius en Van Bellen ervaren de stad nu wel als onveiliger dan in de jaren negentig.
Van Bellen: ‘Maar toen had je geen sociale media en die voeden de haat. Dat is wel een belangrijk gegeven.’
Van het panel zijn zij ook de enigen die te maken hebben gehad met fysiek geweld in de context van hun seksualiteit. Antonius is een keer in haar gezicht geslagen. Van Bellen is één keer – ‘wel heel lang geleden hoor’ – in zijn gezicht gestompt.
Antonius: ‘En wat was toen jouw reactie?’
Van Bellen: ‘Ik was stomverbaasd.’
Antonius: ‘Ja, hè?’
En met uitzondering van Bisscheroux en Malasch hebben ze allemaal wel iets uit de grabbelton van standaardbeledigingen naar hun hoofd gesmeten gekregen.
Malasch, al meer dan vijftig jaar samen met dezelfde man, wil wel even duidelijk maken dat hij zich nooit als homoseksueel heeft beschouwd. ‘Ik ben nooit in of uit de kast geweest. Ik was gewoon wie ik was. Ik heb mezelf altijd superieur opgesteld. Als er gediscrimineerd moest worden, dan deed ik het zelf wel. En als anderen daar iets van vonden, tja, dan was dat hun probleem.’
Zelfs in de culturele wereld bespeurt Antonius desinteresse die neigt naar aversie: ‘Juist in die jaren negentig, toen Amsterdam queer capital of the world zou zijn, liep ik tegen muren aan. Ik was niet zwart genoeg, ik was niet wit genoeg. Ik was dan wel lesbisch, maar liep in korte rokjes en had lang haar, dus dat voldeed ook niet aan het plaatje. Queervoorstellingen zijn nu hip op de toneelschool, maar toen ik dat deed: backlash! Waarom? Het was niet artistiek genoeg, het was te veel gayscene.’
Actrice, muziektheatermaker en producent. Was te zien in onder andere Goede tijden, slechte tijden, Elixer en diverse commercials. Speelt momenteel haar onewomanshow Geen woorden voor over de illusie van inclusie. Heeft de ambitie om zonder enige subsidie voorstellingen te maken.
Malasch: ‘Maar dat maakt je toch alleen maar sterker?’
Antonius: ‘Uiteindelijk wel ja, maar ik ben wel door de shit gegaan. Voor mij was het een ander pad dan voor de huidige generatie. Dat merk ik wel.’
En ook al zijn inclusie en diversiteit nu de toverwoorden in de sector, en ook al ziet ze dat veel mensen binnen de community, ook heteronormatieve mensen, echt hun best doen: ‘Het systeem eronder is shit.’ Een voorbeeld. In haar theatervoorstelling Geen woorden voor, die behandelt hoe je als mens wordt beoordeeld op je kleur, seksuele geaardheid en geslacht zingt ze: ‘Ik val gewoonlijk wel op vrouwen ook al was er soms een man. Zoiets wekte nogal argwaan, want waaraan voldeed ik dan?’
‘Daar kun je dan een 4,5 sterren in een recensie voor krijgen, maar 99 procent van de impresariaten bestaat uit witte heteromannen van 60 plus. Die hebben helemaal geen interesse.’
Malasch zegt dat we niet per definitie moeten uitgaan van slachtofferschap – wat tot een heftige discussie leidt. Antonius werpt de beschuldiging verre van zich en verdedigt zich door te vertellen dat ze juist niet bij de pakken neerzit omdat ze nu alles zelf doet zonder enige subsidie.
Er is een punt te maken over een gebrek aan inclusie, nota bene binnen de queergemeenschap zelf. Vas Dias van TransAmsterdam sprak jaren geleden een gay man met wie hij weleens iets organiseerde.
‘Ik was inmiddels een meneer, een die op vrouwen valt en dus trans en heteroseksueel. En hij zei, wat doe je nou nog in onze community? Toen had ik zoiets van: jij begrijpt er helemaal niets van.’
Van Bellen: ‘Dan is er ook nog zoiets als gay nationalisme. Ken je die types die zichzelf ‘gewone nuchtere homoseksuelen’ noemen? Witte homomannen, vaak op leeftijd, die niets met trans- of intersekse personen te maken willen hebben.’
Dj en schrijver. Heeft het Amsterdamse nachtleven in de jaren negentig mede vormgegeven als artistiek leider en huis-dj van de befaamde club Roxy. Een van de pioniers die house introduceerde in Nederland. Voormalig organisator van feestavonden als Speedfreax en Rauw. Schreef drie romans en is nu werkzaam in het artistieke team van Sexyland.
Vas Dias herkent het verschijnsel. Hij heeft gemerkt dat er nogal wat gay mannen zijn die een genoeglijk bestaan hebben opgebouwd met poes, kind en een goede baan. ‘Ze hebben het gemaakt, zeg maar. Ze zijn vergeten van wat ze zelf hebben moeten doorstaan. En juist uit die hoek klinkt veel kritiek. Waarom moet er een transvlag komen? Waarom een non-binaire vlag?’
Mag Van Bellen even eraan herinneren dat Marsha P. Johnson, een trans vrouw, een sleutelrol heeft gespeeld in de strijd om gelijke homorechten tijdens de legendarische New Yorkse Stonewall-rellen in 1969.
Vas Dias: ‘Dan is er nog een groep lesbische vrouwen die zich feministisch noemt en vindt dat de ‘t’ niet bij de lhb-gemeenschap hoort. Ze zijn haatdragend tegen alle trans personen en accepteren geen trans vrouwen, zeker geen trans vrouwen van kleur, in hun netwerk en organisaties.’
Malasch, vol ongeloof: ‘Maar dat is toch hun probleem? Er zijn altijd mensen die stom zijn.’
Weer barst er een discussie los waarin Malasch op het hart wordt gedrukt dat het hier wel gaat over een grote tegenbeweging van Terfs (Trans-Exclusionary Radical Feminists).
Bisscheroux: ‘Een daarvan, wier naam ik niet eens wil noemen (J.K. Rowling, de auteur van de Harry Potterboeken, red.), steunt met haar invloed en geld antitransorganisaties. Dat maakt de propaganda tegen trans personen behoorlijk groot.’
Producent en filmregisseur. Debuteerde met de goed ontvangen coming-of-ageserie en daaropvolgende film Anne+. Een initiatief geboren vanuit een gebrek aan representatie van queer vrouwen in Nederlandse films. Nu bezig met de film Knalpot, over een autogarage in de jaren tachtig waar vrouwen andere vrouwen autotechniek leren.
Niettemin gelooft Malasch er heilig in dat discriminatie van de community in de loop van de tijd zal verdwijnen. De openlijk queer mensen en hun verworvenheden zouden te talrijk zijn om hun rechten te kunnen terugdraaien.
Macrooy denkt dat dat een luxehouding is die je je niet kunt permitteren. ‘Berlijn was in de jaren twintig en dertig een queer, creatief centrum waar alles samenkwam. En dat is net zo makkelijk vernietigd door de nazi’s. Ik denk niet dat we het ons kunnen veroorloven achterover te leunen en te denken dat we onaantastbaar zijn. Tuurlijk kunnen we genieten van de ruimte die is ontstaan. Maar the battle is never won. Ik mis wel een soort urgentie in de community.’
Nee, dat het vanzelf gaat gebeuren, dat denkt Malasch ook niet. ‘Wel moeten degenen die worden geconfronteerd met het onrecht er zelf iets aan gaan doen. Je kunt bang in een hoekje zitten simmen. Je kunt ook zeggen: kom maar op.’
De vraag of mensen dan assertiever moeten worden, misschien agressiever of zelfs militanter, beantwoordt Malasch met: ‘Ik hoop dat er ooit in de krant een verhaal komt van transgenders die Marokkaanse en Turkse jongens in elkaar hebben geslagen.’
Een bom van verontwaardiging gaat af aan de tafel en iedereen distantieert zich van Malaschs uitspraak. Antonius snapt niet waarom er nu opeens Marokkaanse en Turkse jongens bij worden gehaald. Bisscheroux vindt dat het gesprek een racistische wending neemt die als helemaal niet prettig wordt ervaren. Waarop Malasch beweert dat hij nu eenmaal in de krant leest dat dat de groep is die transgenders in elkaar slaat.
Als de storm is geluwd, blijft de vraag overeind hoe je het best, zonder andere bevolkingsgroepen in elkaar te meppen, het tij van toenemende onverdraagzaamheid zou kunnen keren. Iedereen is het erover eens dat aanwezigheid en zichtbaarheid helpen bij acceptatie.
Vas Dias vindt het heel belangrijk om mensen die geen podium hebben er een te geven. ‘Juist dat doen we ook met onze artschool, de workshops en de evenementen. We geven ze een stem om een statement te maken.’ Bisscheroux wil alleen maar films maken met en over queer mensen van wie ze vindt dat ze gehoord en gezien moeten worden.
Macrooy, die vroeger de voornaamwoorden ‘he’ en ‘him’ in zijn liedjes vermeed, omdat hij wilde dat iedereen zich aangesproken voelde, heeft vorig jaar het uitgesproken Independent Girls & Nasty Gays uitgebracht. Een strofe: ‘Flex your muscles, hide your tears/ You call that masculinity?/ Open up, we’ll set you free/ Or just fuck off and let us be.’
‘Mijn nummers zijn wel wat brutaler geworden. Ik denk dat ik al drie jaar bezig was met zingen in Nederland toen ik besefte dat er geen queerverhalen zijn als queer artiesten die niet maken. Nina Simone, een grote held van me, heeft ooit gezegd: ‘It’s an artist’s duty to reflect the times.’ Dus ja, het voelt voor mij wel als een plicht.’
Van Bellen pleit voor verplichte seksuele voorlichting op school en meer plekken in Amsterdam waar alles door elkaar heen loopt. ‘Mijn buurt was vroeger heel gemengd. Nu wonen er alleen maar mensen met geld. De Bijlmer is nog steeds overwegend zwart en Nieuw-West Noord-Afrikaans.’
Begrijp hem goed, hij woont nog steeds heel prettig in de hoofdstad, maar langzaam bekruipt hem ook een naar gevoel. Dat van de jaren dertig van de vorige eeuw. ‘Ik zie het fascisme opkomen. Ik ben er niet zozeer als de dood voor, maar om te zorgen dat het niet zover komt ben ik wel bereid om mezelf ervoor dood te vechten, als het moet. En dát is natuurlijk geen prettig gevoel.’
Voor het eerst in de geschiedenis komt de World Pride naar Amsterdam. Het is een pride parade met internationaal karakter, die ieder jaar aan een ander land wordt toegekend door Interpride, een wereldwijd netwerk van Pride-organisaties. Met het evenement wil de organisatie de zichtbaarheid en het bewustzijn rondom lhbtiq+-kwesties wereldwijd vergroten.
De organisatie die de World Pride heeft toegewezen gekregen (Stichting Pride Amsterdam) moet ook een vast inhoudelijk onderdeel houden: de drie dagen durende ‘Human Rights Conference’. Vanuit verschillende perspectieven wordt er stilgestaan bij de voortdurende strijd voor gelijke rechten.
De World Pride (25 juli t/m 8 augustus) overlapt met de Amsterdam Pride (8 juli t/m 29 juli). Precies in deze overlap vindt een van de hoogtepunten plaats: de botenparade. Een bezoeker zal waarschijnlijk het verschil tussen World Pride en Amsterdam Pride nauwelijks opmerken.
HOOGTEPUNTEN
Inauguratie Walk of Pride 8/7
Pride Walk 25/7
Botenparade 1/8
Human Rights Conference 5 t/m 7/8
Wedding Party XXL 6/8
UITGELICHTE EVENEMENTEN
Tentoonstelling
World Prideotest No Limits Art Castle, 12/6 t/m 23/8
Met protestborden vanuit verschillende gemeenschappen.
Rainbow Pride Wunderkammer NDSM Fuse, 18/6 t/m 30/8
Uitgangspunt voor deze expositie vormt de iconische regenboogvlag.
Queer Amsterdam, de roze stad De Nieuwe Kerk Amsterdam, 9/7 t/m 4/4
Over de geschiedenis van de Amsterdamse LHBTQIA+-gemeenschap.
Beautiful Creatures Melkweg Expo, 9/7 t/m 20/9
Solo-expositie van de Amsterdamse fotograaf The Sinful Son.
Film
Queer power programma Eye Filmmuseum, 26/6 t/m 2/9
Presenteert klassiekers en hedendaagse films uit landen en culturen van over de hele wereld.
Open Air Film Festival Verschillende locaties, 29 en 30/7
Open Air Cinema’s in de stad.
Mijn Broer NPO 2, 18/8
Een portret over Bart, de broer van filmmaker Koert Davidse die stierf aan aids.
Theater
F*cking Fairies Plein Theater, 8/7
Verhalen van Hans Christian Andersen gebundeld met de persoonlijke ervaringen van de makers.
Wachten op Marsha Internationaal Theater Amsterdam, 28 t/m 31/7
Voorstelling die een directe verbinding legt tussen de Stonewall-rellen en het nu.
Quickies in the bookshop Internationaal Theater Amsterdam, 5/8
Drie verschillende performances door queer makers.
Muziek
Pabllo Vittar Melkweg, 25/7
Braziliaans popicoon en dragqueen.
Peaches Melkweg, 7/8
Feministische muzikant, producer, regisseur en performancekunstenaar.
Opus 1 Ball Het Concertgebouw, 7/8
Symbiose tussen klassieke muziek en ballroom-cultuur.
Mykki Blanco Melkweg, 31/7
Queer rap en experimentele hiphop.
In een eerdere versie van dit stuk stond dat Rob Malasch 65 is. Hij is 79.
Source: Volkskrant