Onderzoeksjournalisten Ben Meindertsma en Huib Modderkolk onderzochten hoe Nederlandse inlichtingendiensten ondanks waarschuwingen van de Amerikanen bleven geloven dat Rusland Oekraïne niet zou binnenvallen. ‘De les is dat Nederland Poetin veel te lang is blijven zien als een rationele leider, terwijl hij in feite geradicaliseerd is.’
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Dag Ben, hoe zijn jullie op dit verhaal gekomen?
‘In het najaar stelden we elkaar de vraag: wat zou de informatiepositie van de Nederlandse diensten zijn geweest in de aanloop naar de Russische invasie van Oekraïne? Was Nederland voorbereid op de grootste geopolitieke gebeurtenis van de afgelopen vijfentwintig jaar?
‘Om antwoorden op die vragen te krijgen, wilden we met zoveel mogelijk mensen spreken, zowel bij de inlichtingendiensten als aan de politieke kant in Den Haag, waar op basis van inlichtingen belangrijke beslissingen worden genomen. Het spel tussen die twee kanten wilden we in kaart proberen te brengen.
We hadden toen nog geen idee dat Nederlandse inlichtingendiensten ernaast zaten. We wilden gewoon een goede reconstructie schrijven, omdat de wereld nogal veranderd is sinds de invasie.’
Hoe gingen jullie te werk?
‘Bij dit soort reconstructies werk je doorgaans van buiten naar binnen. Als je meteen recht op je doel afgaat, levert dat meestal weinig op. Een van de dingen die we als eerste deden, was naar een conferentie in Estland gaan om te praten met Europese inlichtingenofficieren.’
‘Wij wilden van hen weten hoe zij de aanloop naar de invasie hadden ervaren en wat zij wisten over de Amerikaanse waarschuwingen. Vervolgens zijn we veel afspraken gaan maken met betrokkenen in Nederland. Eerst spraken we met mensen die er wel iets van af wisten, maar slechts een deel van de puzzel kenden.’
‘Op die manier waren we goed ingevoerd toen we bij onze belangrijkste bronnen terechtkwamen. Ze hoefden daardoor sommige gevoelige feiten niet meer te vertellen. Dat is voor mensen die dicht op het vuur zitten makkelijker praten. Op een gegeven moment hadden we de puzzel wel gelegd. Al weet ik zeker dat we niet alle stukjes hebben; in de inlichtingenwereld weet je nooit wat je niet weet.’
Waarom is het erg dat Nederlandse inlichtingendiensten een verkeerde inschatting hebben gemaakt?
‘De Amerikanen en de Britten wilden andere Europese landen er met hun inlichtingen van overtuigen dat Rusland Oekraïne zou binnenvallen. De hoop was dat het Westen vervolgens gezamenlijk actie zou kunnen ondernemen om Rusland ervan te weerhouden Oekraïne binnen te vallen.’
‘De denkoefening is: als de Russische president Vladimir Poetin vóór de inval had geweten dat Oekraïne miljarden aan militaire steun zou krijgen van westerse landen en dat Rusland talloze economische sancties opgelegd zou krijgen, zou Poetin dan alsnog Oekraïne zijn binnengevallen?
‘Een antwoord op die vraag zullen we nooit krijgen, mede omdat de Nederlandse inlichtingendiensten de Amerikanen en Britten onvoldoende serieus hebben genomen. Dat maakt dit verhaal ook pijnlijk en relevant, denk ik. De heel kleine kans die er dankzij de Amerikanen en de Britten lag om Poetin af te schrikken, die hebben we als West-Europa laten lopen.’
Waarom werden de inlichtingen van de Amerikanen en de Britten niet geloofd?
‘De Nederlandse inlichtingendiensten dachten dat ze in Moskou een betere bron hadden dan de Amerikanen. De diensten stelden op basis van die bron dat Rusland zijn troepenmacht langs de grens met Oekraïne opbouwde als drukmiddel in onderhandelingen met het Westen. Daar waren ze van overtuigd. Daardoor konden ze de Amerikaanse inlichtingen naast zich neerleggen.’
‘Ook in landen als Duitsland en Frankrijk waren ze niet overtuigd. Dat heeft alles te maken met de Irakoorlog van 2003. De VS beweerden toen dat de toenmalige leider Saddam Hoessein over massavernietigingswapens beschikte, maar dat bleek uiteindelijk niet zo te zijn. Dat heeft tot een soort trauma geleid in West-Europa. Als Amerikanen nu met inlichtingen gaan schermen, dan moet iedereen in West-Europa onmiddellijk terugdenken aan die tijd.
Wat is nu de les?
‘De les die ze bij de diensten trekken is dat Nederland Poetin veel te lang is blijven zien als een rationele leider, terwijl hij in feite geradicaliseerd is en slechts een klein groepje vertrouwelingen om zich heen had die wisten wat hij werkelijk van plan was. Als je met een rationele bril naar hem blijft kijken, dan zul je als inlichtingendienst niet zien wat je moet zien.’
‘Voor sommige politieke betrokkenen is de les: we moeten accepteren dat de Nederlandse diensten nooit zulke goede informatie zullen hebben als het grote Amerikaanse inlichtingenapparaat. De Nederlandse diensten trokken in hun ogen een veel te grote broek aan. Maar met die houding komt het systeem wel onder druk te staan. Je wil ook dat de Nederlandse diensten geloofwaardigheid hebben in Den Haag.’
Source: Volkskrant