Als voorzitter van de Europese Unie zag Nikos Christodoulides, president van Cyprus, een EU die voor het eerst kijkt naar het gezamenlijke Europese belang en niet dat van de grootste lidstaten. ‘De internationale ontwikkelingen laten geen andere keuze.’
is EU-correspondent van de Volkskrant. Hij woont en werkt in Brussel.
De eerste keer dat Nikos Christodoulides een Cypriotisch EU-voorzitterschap bijwoonde – in 2013 – was hij woordvoerder van het Cypriotische team in Brussel. Afgelopen maanden tijdens het tweede voorzitterschap schoof Christodoulides opnieuw aan: nu als president. Dat kan in de Republiek Cyprus, een eilandstaatje van nog geen miljoen inwoners.
Welk voorzitterschap hem beter beviel? Een brede glimlach begeleidt zijn antwoord: dat van 2026. Omdat hij als president letterlijk bij de macht aan tafel zit. Maar ook omdat de sfeer in die machinekamer van de EU aanzienlijk is verbeterd. Christodoulides wijst op de ‘excellente’ samenwerking tussen EU-president António Costa en Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie. ‘Er is geen gespannen relatie meer tussen de EU-president en de Commissievoorzitter over wie de baas is van de EU. Dat was weleens anders.’
U doelt op de verziekte verhouding tussen Costa’s voorganger Charles Michel en Von der Leyen?
‘Inderdaad, dat is gelukkig verleden tijd. En dat maakt zoveel uit. De discussies tussen de leiders gaan nu dieper, iedereen praat mee. En er is een tweede verandering, in dezelfde lijn en minstens zo belangrijk. In 2013 was bondskanselier Angela Merkel de onbetwiste ‘chef’ van Europa. Dat kwam door haar persoonlijkheid, maar ook door de eurocrisis op dat moment: landen als Griekenland en Cyprus bungelden op de rand van faillissement, er werd in allerijl een Europees noodfonds opgezet waarvan Duitsland de grootste financier was. Nu werpt geen enkele leider zich op als de baas. Wat ik zeg, of mijn collega uit Luxemburg, wordt gerespecteerd door Merz en Macron.’
Het is eerlijker?
‘Eerlijker, gelijker en Europeser. Dat maakt het makkelijker om je standpunt naar voren te brengen tijdens EU-toppen. Want let wel: vrijwel alles wat daar besproken wordt achter gesloten deuren, lekt uit. Je kijkt dus wel uit iets te zeggen dat direct van tafel wordt geveegd: het doet je reputatie en ego geen goed als dat in de pers komt. Nu voelt het meer alsof we een familie zijn. Hét grote probleem van de EU was te bepalen wat het Europees belang was in plaats van dat van de grote lidstaten. Voor het eerst doen we dat nu wel. Vrijwel alle regeringsleiders kijken dezelfde Europese kant op.’
Vloeit dat voort uit nobele Europese ideeën of uit welbegrepen eigenbelang vanwege de geopolitieke bedreigingen?
‘Natuurlijk speelt het geopolitieke onheil een rol. De manier waarop Trump de EU bruuskeert; de oorlog in Oekraïne; de oorlog in het Midden-Oosten. Ik zie – nogmaals: voor het eerst – dat leiders snappen dat we alleen samen het verschil maken. We moeten niet naar de vijand kijken om te bepalen waar onze toekomst ligt. Die fout hebben we in het verleden te vaak gemaakt. We moeten leiden, niet volgen.’
Wie is de grootste bedreiging voor de EU: Poetin, Trump of Xi?
‘Qua veiligheid is Rusland het grootste probleem. Dat spreekt voor zich met de oorlog. Economisch: China. De EU hangt aan een Chinees infuus van goedkope import en grondstoffen. Wat handel en defensie betreft: de VS.’
Het motto van het Cypriotische EU-voorzitterschap was ‘een autonome unie’. Maar de EU is niet autonoom: niet voor haar defensie, niet voor haar energievoorziening, niet voor haar grondstoffen. Hoe kon het zover komen?
‘Omdat we niet naar de lange termijn keken. We kozen voor nationaal voordeel op de korte termijn en dat maakte ons afhankelijk. Duitsland koos voor goedkope energie uit Rusland. Begrijpelijk, als ik bondskanselier was geweest had ik hetzelfde gedaan: prettig voor de burgers, goed voor de economie. We dachten niet aan de lange termijn, aan het Europese belang. Ik herinner me eindeloze discussies over onze kwetsbare plek onder de Amerikaanse defensieparaplu. Met als conclusie: het loopt wel los. Nou nee dus, dat besef zit inmiddels tussen onze oren. Voor het eerst investeren we nu 150 miljard euro via gezamenlijke Europese leningen in defensie. De EU is veranderd.’
China exporteert per dag voor 1 miljard euro meer naar de EU dan het importeert. Per dag. En wat vragen de leiders tijdens hun laatste top: een ‘gereedschapskist’ met mogelijke maatregelen tegen China. Dat klinkt niet ‘anders’.
‘Dat we als leiders nu elke keer over onze concurrentiekracht spreken, toont dat we allemaal de noodzaak onderkennen dat er iets moet gebeuren.’
Mario Draghi en Enrico Letta presenteerden hun fameuze rapporten over het versterken van de Europese concurrentiekracht in 2024. Twee jaar later ligt er een ‘roadmap’ vol ronkende concepten.
‘En die gaan we uitvoeren!’
Is de grootste vijand van de EU niet de EU zelf?
‘Ja. Dat was ze tenminste. Begrijp me goed: je bent niet onafhankelijk in één jaar. Zo’n omwenteling is een lang proces, maar we zitten in dat proces. De internationale ontwikkelingen laten geen andere keuze.’
Wat moet er veranderen om van de EU een speler te maken op het wereldtoneel?
‘Om een speler te worden moet je het spel kunnen maken. Dat vereist meer federalisme: het overhevelen van nationale bevoegdheden naar Brussel. In de grootst mogelijke mate. Veto’s als nationale waarborgen zijn overbodig als we het eens zijn over het Europese belang. Het is tijd voor een eerlijk besluit: wie verder wil, wie echt een speler wil zijn, gaat op in het grotere geheel. Zij die dat niet willen, ook goed, maar die profiteren dan minder van de EU. Dat doen we al met de euro, met Schengen, niet iedereen neemt daaraan deel. Maar de landen die meer macht voor Brussel willen, moeten dat doen.’
De sfeer in veel lidstaten staat daar haaks op. De PVV en andere rechts-radicale partijen in Nederland, de AfD in Duitsland, Rassemblement National in Frankrijk: het verzet tegen de EU groeit.
‘En dat is onze schuld! Van ons, politici. Elke keer als de EU iets besluit dat goed voor ons is, zeggen we: dat heb ik binnengehaald! Bij minder welgevallige beslissingen geven we Brussel de schuld. Het effect is dat kiezers zich afkeren van de EU. Premiers en presidenten moeten moed en eerlijkheid tonen, dat is leiderschap. Als we meebuigen met de populisten, brengen we ze aan de macht.’
Christodoulides volgt de EU sinds 2011: als woordvoerder, als adviseur van de president, als minister van Buitenlandse Zaken en nu als president. Cyprus is de meest perifere lidstaat: Brussel is 3.000 kilometer verwijderd van hoofdstad Nicosia, Beiroet nog geen 300 kilometer. ‘Het belang van de EU is voor veel Cyprioten moeilijk te begrijpen. Cultureel voelen we ons meer verwant met de mensen in Libanon, Israël en Egypte.’
Wat de populariteit van de EU in Cyprus evenmin goed deed, was het ingrijpende bezuinigingsprogramma dat Nicosia moest doorvoeren toen het in 2013 bij het Europees noodfonds aanklopte om een bankroet af te wenden.
De Nederlandse minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem was als voorzitter van de eurogroep een van de architecten van uw hervormingsplan. Hij werd gehaat in Cyprus.
‘Hij was beslist niet de populairste Europeaan. Wij voelden ons het proefkonijn van een hardvochtig saneringsmedicijn, omdat we een klein land zijn. Maar wij hebben het anders aangepakt dan Griekenland. Daar gaven ze de ‘trojka’ (ECB, Europese Commissie, IMF, red.) de schuld van alles. Daar werd in demonstraties Merkel met Hitler vergeleken. Wij zeiden tegen de burgers: we hebben grote fouten gemaakt, we moeten hervormen. Niet voor de trojka maar voor Cyprus. Hoewel we ons verraden voelden, hebben we alle maatregelen uitgevoerd.’
Dijsselbloems maatregelen waren noodzakelijk?
‘Meer dan 100 procent. Ik zal eerlijk met u zijn: alle opeenvolgende Cypriotische regeringen kenden de problemen, die kwamen in 2013 echt niet als een donderslag bij heldere hemel. We wisten dat hervormingen onvermijdelijk waren. Maar de politieke prijs was hoog, dat de eurogroep het afdwong opende de weg.’
De toenmalige president van Cyprus Demetris Christofias bedelde in 2012 bij Moskou om een nieuwe miljardenlening die de Europese hulp met sanering overbodig zou maken. Als dat gelukt was, zat u nu in de zak van Poetin.
‘En waren onze financieel-economische problemen nog steeds niet opgelost. Het was een enorme blunder destijds om bij Poetin aan te kloppen. Wij zullen nooit meer in die situatie belanden.’
De staatsschuld van Cyprus bedroeg 113 procent van het bbp in 2013, nu zit u op...
‘Een kleine 50 procent! En kijk niet alleen naar de staatsschuld: de werkloosheid bedraagt 4 procent, de laatste keer dat we zo’n lage werkloosheid hadden was in 2008. In 2013 werd de kredietwaardigheid van Cyprus afgewaardeerd tot triple C, oftewel: junk status. Nu zitten we in categorie A, voor het eerst sinds 2011.’
Christodoulides steekt een klein sigaartje op. De twee mobiele telefoons die onophoudelijk bliepten en zoemden, zijn uitgezet. Zijn werkkamer in het presidentiële paleis ademt rust en ruimte. Van de veertien stoelen rond de langgerekte ovale houten tafel zijn er twee bezet, voor de president en zijn gast.
Een doorbraak tijdens het Cypriotische voorzitterschap was de start van de onderhandelingen met Oekraïne over het EU-lidmaatschap. Maar het duurt nog zeker vijf tot tien jaar voordat Oekraïne daadwerkelijk lid is. Is dat niet veel te lang? De EU zegt steeds dat de Oekraïners voor onze vrijheid vechten.
‘Het is te lang. Maar er bestaan gerechtvaardigde zorgen bij de EU-landen. Oekraïne is een groot land, die toetreding voelt als vier, vijf landen tegelijk opnemen. De huidige lidstaten vrezen voor hun EU-subsidies. Mijn insteek daarom is: laten we beginnen met een klein land, Montenegro, zodat iedereen weer kan wennen aan uitbreiding. De laatste nieuwkomer was Kroatië in 2013, sindsdien ligt het stil. Er was geen dwingende noodzaak, nu wel: de oorlogsdreiging.’
Turkije is het langst wachtende kandidaatland, sinds 1999. Ziet u de toetreding van Ankara ooit gebeuren?
‘Van alle lidstaten heeft Cyprus het meeste baat bij een Turks EU-lidmaatschap. Turkije ligt op een steenworp afstand, die kaart kan ik niet veranderen. Dan heb ik liever een EU-land als buur dan een boze buurman. Dat zou zelfs de hereniging van Cyprus mogelijk maken. Maar welke boodschap geeft Ankara? Turkije profiteert volop van het omzeilen van de Europese sancties tegen Rusland. Steunt Ankara Rusland of Oekraïne? Ik zie niet dat Turkije echt geïnteresseerd is in een EU-lidmaatschap.’
Turkije houdt het noorden van Cyprus bezet sinds 1974. U klinkt niet alsof u verwacht het einde ervan te zullen meemaken.
‘Het punt is dat ik geen alternatief heb. ‘Bevroren conflicten’ gijzelen de toekomst. Ik kan het economisch potentieel van mijn land nu niet benutten, in een verenigd Cyprus is the sky the limit. Maar Ankara zal niet plotsklaps op een mooie maandagochtend zeggen: ‘Oei, die invasie van 1974 was een vergissing, sorry en excuses.’ In zo’n wereld leven we niet. Turkije geeft de bezetting pas op als de voordelen daarvan groter zijn dan de bestendiging van de huidige situatie. En die voordelen komen uit een EU-lidmaatschap.’
De EU maakt zich op voor een hard gevecht over de nieuwe begroting voor de komende zeven jaar. De Commissie stelt een budget van 2.000 miljard euro voor, onacceptabel voor Nederland en Duitsland. Waar staat u?
‘Onder ons voorzitterschap hebben we er 2 procent van afgehaald. Niemand was geheel content, maar niemand heeft ook geroepen: onbespreekbaar! Het nog onopgeloste probleem is: waar vinden we de miljarden?’
Niet onbelangrijk.
‘Er zal nog meer gesneden worden in het Commissievoorstel, maar in december vinden we een compromis.’
Zweden wil 20 procent minder dan de Commissie voorstelt.
‘Een korting van 20 procent is te veel. Het gevecht zal zich toespitsen op: wordt het een twee- of eencijferige korting.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant