Handen in snijmachines, onderbetaling en intimidatie. Directeur toezicht Marijke Kaptein van de Nederlandse Arbeidsinspectie deed jarenlang onderzoek naar misstanden in de vleessector. Waarom zijn die juist in deze branche zo hardnekkig? En zal het afgelopen vrijdag afgekondigde uitzendverbod helpen?
is economieredacteur. Ze is specialist arbeidsmarkt en sociale zekerheid.
Een Slowaakse arbeidsmigrant bedient een machine om de harde delen van een karkas te verwijderen. Wanneer ze er in haar onoplettendheid tegenaan leunt, activeert ze per ongeluk de machine. Die grijpt haar handschoen en het vel van haar hand. Achteraf blijkt pas dat het vleesbedrijf het uitzendbureau had gevraagd om een ervaren kracht.
De onderhoudsmonteur van een vleesverwerkingsbedrijf in Zuid-Holland voert een reparatie uit aan een machine die kratten stapelt. Als de arbeidsmigrant zijn hoofd in het apparaat steekt voor controle, blijkt de stroom nog aan te staan. Hij komt vast te zitten in de stapelaar.
En dan zijn er nog de Oekraïners die via een Pools uitzendbureau worden gedetacheerd bij een Nederlands bedrijf in het witvlees. Ze verdienen een schamele 5,40 euro per uur, maar moeten ondertussen wel een exorbitante huur afrekenen van 600 euro per maand – voor een bed in een gedeelde kamer.
Wie het afgelopen vrijdag verschenen rapport van de Arbeidsinspectie over de vleessector leest, zal het niet verbazen dat minister Hans Vijlbrief van Sociale Zaken diezelfde dag een uitzendverbod voor de sector afkondigde. Het onderzoek, dat tot stand kwam onder leiding van directeur toezicht Marijke Kaptein, bevat een kleurrijke bloemlezing uit de 394 meldingen die de Arbeidsinspectie over de sector kreeg.
De helft daarvan ging over arbeidsongevallen, vaak met scherpe messen en machines, de andere helft over zaken als onderbetaling, het werken met illegalen en intimidatie. De slachtoffers zijn vaak arbeidsmigranten, de kans dat zij slachtoffer worden is twee keer zo groot als zij voor een uitzendbureau werken. ‘De misstanden in de vleessector zijn stelselmatig en wijdverspreid’, stelt Kaptein. ‘Ik durf te zeggen dat het de cultuur is geworden.’
Op de tiende verdieping van het kantoor van de Arbeidsinspectie in Den Haag heeft Kaptein dan ook begrip voor een van de radicaalste ingrepen in de arbeidsmarkt van de afgelopen jaren: een geheel inleen- en uitzendverbod voor de vleessector per 2028. Vooral voor slachterijen zal het grote impact hebben: daar is nu ongeveer 65 procent van de werkenden uitzendkracht.
Waarom zijn de misstanden juist in de vleessector zo hardnekkig?
‘De vleesindustrie is in enkele decennia enorm gegroeid. Vroeger werd in Nederland geslacht voor de Nederlandse markt, nu is het een exportproduct geworden (driekwart van het vlees gaat naar het buitenland, red.). Hoe meer een sector groeit, hoe meer mensen je nodig hebt, maar het aantal Nederlanders dat in die sector wil werken, is zeer beperkt. Het is onaangenaam werk: het is vies, koud, nat, zwaar en gevaarlijk – je verricht bij temperaturen tussen de 4 en 7 graden de hele dag dezelfde handeling met vlijmscherpe messen.
‘Dus hebben bedrijven uitzendbureaus in de arm genomen die arbeidsmigranten uit Polen, Bulgarije en Roemenië binnenhaalden. Er is een hele industrie ontstaan van uitzendbedrijven die niet alleen de werving ontzorgen maar ook de huisvesting, kleding, materialen en zelfs broodjes voor de lunch. Al die partijen willen zo veel mogelijk aan de arbeidsmigrant verdienen. Dat gaat ten koste van die arbeidsmigrant zelf.’
Hoe doen die uitzendbedrijven dat?
‘Opvallend is bijvoorbeeld de huisvesting net over de grens in Duitsland, waar je nog wat vervallen flats hebt uit de jaren vijftig. Die worden opgekocht en daar worden arbeidsmigranten met velen tegelijk op kleine kamers gezet, van waaruit ze om vier uur ’s ochtends naar hun werk worden vervoerd. Ze moeten ruim voor hun shift aanwezig zijn, maar worden daar niet voor betaald.
‘Vervolgens moeten ze betalen voor het gebruik van normale arbeidsmiddelen, zoals messen (50 euro) en beschermende kleding (100 euro). Soms moeten ze zelfs betalen voor de opslag van hun afgenomen paspoort, terwijl een uitzendbureau je paspoort niet eens mág afnemen. Dat is echt wel ruig, vind ik. We zien ook arbeidsmigranten die hierheen worden gehaald en weken moeten wachten op werk terwijl hun huurkosten al die tijd doorlopen. Op die manier krijgen ze schuldbinding met het uitzendbureau.
‘Nog zo’n verdienmodel is ontslag op staande voet. Een werkgever hoeft in zo’n geval geen vakantiegeld en achterstallig loon te betalen. We hebben arbeidsmigranten gezien die tot vier keer toe op staande voet zijn ontslagen en telkens opnieuw in dienst werden genomen. Ook na een arbeidsongeval of bij ziekte zien we dat ze op straat worden gezet.’
Wat is de rol van vleesbedrijven bij die misstanden? Werkgevers moeten toch doorhebben wat er gebeurt?
‘Ze beseffen wel dat deze misstanden er zijn, maar ze willen het niet weten. We hebben eens onderzoek gedaan naar de verdeling van verantwoordelijkheden tussen werkgevers en uitzendbureaus. Dus: wie voelt zich verantwoordelijk dat uitzendkrachten worden opgeleid en de juiste middelen en instructies krijgen? De conclusie is dat het hun allebei niets kan schelen en ze de verantwoordelijkheid op elkaar afschuiven. Dus die arbeidsmigranten wordt niet verteld hoe ze moeten omgaan met messen en machines.’
Volgens u profiteren werkgevers en uitzendbureaus van de ‘lossere veiligheidscultuur’ van arbeidsmigranten. Wat bedoelt u daarmee?
‘Als een student van de horecaopleiding stage gaat lopen in een keuken waar de messen in het rond vliegen, is hij meteen vertrokken. Maar arbeidsmigranten denken in zo’n situatie vaak: het zal wel loslopen. Ze komen hier voor een tijdelijke baan en zijn zich er niet van bewust dat ze hun situatie niet hoeven te accepteren. In kippenslachterijen bijvoorbeeld, hangen werknemers de hele dag kippen van 3 kilo aan haken, elke 3 seconden dezelfde handeling op hoge snelheid. Als ze in vaste dienst waren, zouden ze zich uiteindelijk kapotwerken en in de ziektewet belanden. Maar zij gaan na een paar maanden terug naar hun thuisland en worden ingeruild voor een ander.
‘Veel arbeidsmigranten hebben ook geen alternatief. Op het platteland in Europa zijn nog steeds dorpen die uitgestorven zijn, waar geen werk is, geen inkomen, alleen starre armoede. Een verhaal dat veel indruk op me maakte, is dat van een Roemeense uitzendkracht met drie hernia’s die toch weer aan de snijtafel ging staan. Op een krukje want ze was te klein om er goed bij te kunnen. Dag in, dag uit bleef ze werken terwijl haar lichaam schreeuwde om te stoppen. Dat betekent simpelweg dat je geen andere opties hebt.’
De misstanden in de vleessector zijn allerminst nieuw. Al aan het begin van de coronacrisis in 2020 nam de Arbeidsinspectie de sector op de korrel wegens de massabesmettingen van arbeidsmigranten in de branche. Toen werd bij 75 procent van de geïnspecteerde bedrijven een overtreding aangetroffen. In Duitsland waren soortgelijke incidenten aanleiding om direct over te gaan tot een uitzendverbod. In Nederland werd een commissie opgetuigd, onder leiding van oud-SP-leider Emile Roemer. De uitvoering van de belangrijkste aanbeveling uit zijn rapport, een vergunningstelsel voor uitzendbureaus, laat nog tot volgend jaar op zich wachten.
Waarom wordt hier zoveel afwachtender gereageerd dan in Duitsland?
‘In Nederland heerst een ander politiek klimaat dan in Duitsland. Dat maakt dat er ook anders wordt gekeken naar oplossingen voor problemen. Wij gaan er als Arbeidsinspectie niet over, het is een politiek onderwerp. Het enige wat wij kunnen doen, is laten zien dat de misstanden zo gestructureerd en breed zijn dat je iets aan de bron moet doen.
‘Ik heb bewondering voor wat ze in Duitsland voor elkaar hebben gekregen. En belangrijk: de positieve bijeffecten in Duitsland rechtvaardigen zo’n inleenverbod (uitzendkrachten traden daar veelal in dienst van het bedrijf en hun arbeidsomstandigheden en -voorwaarden verbeterden, red.).’
Wat lost een uitzendverbod op?
‘Ik hoop dat het afschuiven van verantwoordelijkheden stopt en werkgevers zelf verantwoordelijkheid nemen. En als de extra kosten voor de uitzendbedrijven verdwijnen, hoop ik ook dat arbeidsmigranten niet langer onder het minimumloon worden betaald.’
De brancheorganisatie voor uitzendbureaus ABU reageerde afgelopen vrijdag verbolgen op het uitzendverbod. Volgens de ABU zou u malafide bureaus gewoon harder moeten aanpakken.
‘Dan is de veronderstelling dat wij die malafide uitzendbureaus allemaal kennen. Dat klopt niet. We proberen in kaart te brengen wie er op papier allemaal actief zouden kunnen zijn op de uitleenmarkt. Ik eindig met een heel ruwe schatting op zo’n 120 duizend bedrijven. Aan onze grofweg 85 inspecteurs de schone taak om die allemaal te controleren. En als het even meezit niet alleen de bedrijven die staan ingeschreven, maar ook die meneer in het witte busje die nu in Den Haag op de hoek drie mensen inlaadt en ze ergens naartoe brengt. Die nergens ingeschreven staat, hier formeel niet verblijft en mensen vervoert die hier formeel ook niet verblijven.
‘En ik wil niet klagen, maar als Arbeidsinspectie hebben we ook een zware bewijslast. Als wij een misstand zien, moeten wij bewijzen dat het waar is. En dat moet ik doen met de verklaringen van arbeidsmigranten die soms analfabeet zijn, die soms kwijt zijn, gevlucht zijn of ergens aan het zwerven, of in Duitsland aan een andere klus zijn begonnen. Dat is best lastig.’
De Arbeidsinspectie constateerde eerder ook misstanden bij andere sectoren waar veel arbeidsmigranten werken, zoals de glastuinbouw en distributiecentra. Zou een uitzendverbod daar ook helpen?
‘Wat zou helpen, is als werkgevers zich verantwoordelijk gaan voelen voor hun medewerkers en hun verantwoordelijkheden niet afwentelen op uitzendbureaus – die deze vervolgens niet nemen. Een uitzendverbod zou kunnen bijdragen, maar er zijn meer knoppen om aan te draaien.
‘Ik denk ook dat we veel breder moeten kijken naar dit onderwerp. We hebben in ons land relatief veel laagbetaalde arbeid. De realiteit is dat het businessmodel in die sectoren het niet toestaat om fatsoenlijk te betalen. We waren onlangs op werkbezoek bij een kas in het Westland, daar was maar één iemand in vaste dienst – een meneer die nieuwe plantjes ontwikkelde. De rest van de arbeid kwam van over de hele wereld.
‘En zo blijven er in Nederland bedrijven bij komen die hier eigenlijk niet kunnen bestaan. De vraag is: laten we dat wapperen? Want het stopt niet vanzelf. Nu de migratiestroom in Europa opdroogt doordat het in landen als Polen economisch beter gaat, verlegt de zoektocht zich. We komen tijdens inspecties alweer de nieuwe groepen migranten tegen: uit Georgië, Kazachstan, Turkmenistan en zelfs Bengalen.’
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant