Elk glas alcohol is er eentje te veel, en dus moet de overheid alcoholgebruik ‘ontmoedigen en denormaliseren’, luidt het nieuwe advies van de Gezondheidsraad. Maar hoe maak je van iets zo gewoons iets ongewoons? Vijf ideeën van experts.
Biertje, wijntje, borreltje? Wie die vraag in de kroeg, de voetbalclub of de kringverjaardag met ‘nee’ beantwoordt, kan soms op vreemde blikken rekenen. Niet-drinkers kunnen zich zelfs genoodzaakt voelen verantwoording af te leggen. ‘Ik doe vanavond even rustig aan’, klinkt het dan. Of: ‘Ik moet morgen vroeg op’.
Alcohol drinken is de norm onder grote delen van de bevolking. Ruim driekwart van de Nederlanders boven de 18 jaar drinkt weleens alcohol, blijkt uit cijfers van het Trimbos-instituut.
Al vanaf één glas bier of wijn per dag is dat problematisch, zo is nu de wetenschappelijke consensus. Menselijke organen lijden onder iedere druppel, onder meer met een verhoogd risico op kanker tot gevolg. Daarnaast schaden mensen die wat glazen hebben gedronken vaker hun omgeving, bijvoorbeeld door verkeersongevallen of (huiselijk) geweld.
‘Ontmoedigen en denormaliseren’, luidt daarom het nieuwste advies van de Gezondheidsraad voor de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Een flinke kluif: alcohol is overal, van de sportvereniging tot het treinstation, en van werkborrels tot bruiloften. Hoe maak je iets ongewoon wat voor zoveel mensen gewoon is? Vijf wetenschappelijk onderbouwde ideeën voor de overheid en haar burgers.
Een typische bierreclame: alle telefoons in Nederland piepen. Noodbericht. Het blijkt geen waarschuwing voor code rood, maar de simpele vraag: ‘Biertje?’ Het collectieve antwoord: ja! De terrassen en kroegen overal in het land stromen vol met uitgelaten mensen, met glazen pils die schitteren in het licht.
Een ondenkbare reclame als je het woord ‘biertje’ zou vervangen door ‘sigaretje’. Het toont hoe ingeburgerd alcohol is, zegt hoogleraar ontwikkelingspsychopathologie Reinout Wiers (Universiteit van Amsterdam). ‘Veel voorkomende verwachtingen over alcohol zijn: ‘een feestje wordt leuk als je alcohol drinkt’. Of: ‘ik voel me slecht, maar als ik drink voel ik me weer wat beter’.’
Reclames spelen volgens de verslavingsdeskundige een belangrijke rol bij het creëren en het in stand houden van die verwachtingen. Frappant is dat ook minderjarigen veel drankreclames voorgeschoteld krijgen, blijkt uit een in opdracht van het ministerie van VWS uitgevoerd onderzoek uit 2018, bijvoorbeeld op televisie, in de horeca of op festivals. Het is een sterk staaltje vroege klantenbinding van de alcoholindustrie, tonen tal van overzichtsstudies: jonge niet-drinkers gaan eerder drinken na blootstelling aan alcoholmarketing, jongeren die al drinken gaan er méér door drinken.
Ook de sociale media staan bol van de positieve uitingen over alcohol, vertelt Hanneke Hendriks, universitair hoofddocent gezondheidscommunicatie aan de Radboud Universiteit. ‘Je komt er reclames van producenten zelf tegen, maar ook veel promotie door influencers.’
Een vijfde van de Nederlandse Instagram-influencers brengt weleens een alcoholmerk in beeld, blijkt uit een studie die Hendriks in 2020 publiceerde. ‘Vaak is het dan onduidelijk of het om een sponsordeal gaat of niet’, zegt ze. ‘En de meesten hebben een publiek dat bestaat uit beïnvloedbare, veelal minderjarige jongeren.’
Een van haar andere onderzoeken laat het resultaat zien: wanneer drank opduikt in de tijdlijn van jongeren op sociale media, drinken ze de volgende dag gemiddeld méér glazen alcohol.
Een algeheel reclameverbod is volgens Hendriks de enige oplossing. Onder meer Zweden, Finland, Noorwegen, Frankrijk en Litouwen deden alcoholmarketing al (ten dele) in de ban. De Litouwse jeugd is er in elk geval significant minder zwaar door gaan drinken, concludeerden wetenschappers in vakblad BMJ Public Health.
Onder een Nederlands verbod zouden eventueel ook reclames voor 0.0-varianten kunnen vallen, oppert Hendriks. Met een 0.0-disclaimer achter de naam kunnen alcoholmerken nu nog gewoon langs de voetbalvelden en de Formule 1-circuits prijken. ‘Veel onderzoek is er nog niet naar gedaan, maar de studies die er wel zijn wijzen erop dat jongeren advertenties voor alcoholvrije varianten moeilijk van de standaardreclames kunnen onderscheiden.’
Stel: je zit op een terras, je oog valt op de kaart met mocktails, en de alcoholvrije mojito blijkt 12 euro te kosten. ‘Dan denken veel mensen: ja, dan kan ik net zo goed die mét alcohol nemen’, zegt hoogleraar Wiers.
Die prijsverschillen moeten groter, zodat het financieel loont om alcohol links te laten liggen, vindt hij. Dat kan op twee manieren. Het eerste, klassieke wapen in het overheidsarsenaal is een accijnsverhoging. Wiers, uit eigen ervaring: ‘In Zweden betaal je twee keer meer voor een rondje alcoholhoudend bier dan een alcoholvrij rondje. Dan voel je het verschil.’
Aan wetenschappelijk bewijs voor de effectiviteit van accijns geen gebrek. In een stand-van-zaken-artikel uit 2022 nemen Canadese onderzoekers maar liefst dertig overzichtsstudies onder de loep. Conclusie: hogere prijzen leiden tot lagere alcoholconsumptiecijfers.
‘In Nederland is alcohol op dit moment nog relatief goedkoop’, zegt Carmen Voogt, alcoholexpert bij het Trimbos-instituut. ‘De accijns zijn sinds januari 2024 met 8,4 procent verhoogd, de laatste verhoging daarvoor dateert uit 2014.’
Sterker, zo concludeerde econoom Tim van der Valk onlangs in economievakblad ESB: omdat de prijzen van alcoholhoudende dranken achterlopen op de algehele inflatie én de inkomensgroei, is drankgebruik relatief goedkoper geworden in Nederland. Aan die trend komt wellicht een einde: het kabinet-Jetten is voornemens de accijns op alcohol aan de inflatie te koppelen.
Wiers en Voogt pleiten voor een forsere accijnsverhoging. ‘Als je biertje elke keer 3 cent duurder wordt, merk je daar niks van’, stelt Wiers. ‘Grotere prijsverschillen maken de boodschap explicieter.’
Potentiële keerzijde is dat drinkers hun heil over de grens gaan zoeken, net als rokers die sigaretten inslaan in België, Duitsland of Luxemburg. Voogt: ‘Maar daar zijn echt forse prijsstijgingen voor nodig, en daar zijn we nog lang niet.’ Bovendien, vult Wiers aan, zullen zulke neveneffecten zich waarschijnlijk beperken tot de grensgebieden.
Alternatief uit Wiers’ koker: een wet die bepaalt dat een alcoholvrij drankje maximaal de helft van de prijs mag zijn van diens alcoholhoudende evenknie. ‘Ook dan beloon je niet-drinken, zonder dat je alcohol per se duurder hoeft te maken.’
Nog een maatregel naar Zweeds model: alcoholverkoop beperken tot speciale staatswinkels. Die zogeheten systembolaget hebben strikte openingstijden: wie op maandag tot en met vrijdag na 19.00 uur een fles wijn wil kopen, heeft pech. Op zaterdag moet dat zelfs voor 15.00 uur, op zondag blijven de staatsslijterijen helemaal gesloten. Alles met een alcoholpercentage onder de 3,5 procent is nog wel in de supermarkt te koop.
‘Beschikbaarheid beperken’ is het devies, zegt Voogt. ‘Zo creëer je een omgeving waarin de keuze om niet te drinken makkelijker is. Nu worden mensen continu verleid, gestuurd en geduwd om dat wél te doen.’ Impulsaankopen – de fles wijn die je tijdens de avondboodschappen achteloos in het supermarktmandje gooit – zijn in Zweden bijna onmogelijk.
‘Voor zulke strenge regels ontbreekt nu nog politiek draagvlak’, benadrukt Voogt. Toch kan het beperken van beschikbaarheid ook minder rigoureus beginnen. Denk aan het weren van alcohol uit supermarktschappen en sportkantines, of het vernauwen van schenk- en verkooptijden. Hoe beperkter die tijden zijn, hoe minder alcoholgerelateerde ongevallen én geweld de omgeving kent, concludeerden Amerikaanse wetenschappers naar aanleiding van een literatuurstudie.
Hoogleraar Wiers heeft een voorkeur voor een Zweeds totaalpakket: dure, weinig beschikbare en weinig geadverteerde alcohol. Dat lijkt te werken. Hoe strikter het alcoholregime, hoe minder Zweden gemiddeld drinken, blijkt uit een onderzoek met bijna 130 duizend deelnemers van verschillende generaties.
Vergeleken met de rest van de Europese Unie kent Zweden dan ook weinig dagelijkse drinkers. De gemiddelde alcoholconsumptie is er eveneens laag: een Zweed drinkt per jaar gemiddeld 7,4 liter pure alcohol. In Nederland ligt dat getal iets hoger, op 7,8 liter – ook een relatief goede score voor Europa, overigens.
Volledige drooglegging vindt Wiers minder wenselijk. ‘Dan duw je het simpelweg het criminele circuit in.’ Berucht is de Amerikaanse drooglegging in de jaren twintig van de vorige eeuw, die illegale handel welig deed tieren. Het alcoholgebruik daalde toen overigens wel degelijk, met ruim de helft.
‘Zien drinken, doet drinken’, stelt Voogt, en bij kinderen begint dat al vóór de basisschoolleeftijd. ‘Een kind van 4 jaar kan een alcoholisch drankje al onderscheiden van een non-alcoholisch drankje.’
‘Neem de voetbalwedstrijden tijdens het WK. Dan is het vaak normaal dat ouders een paar biertjes drinken in het bijzijn van hun kinderen’, zegt drinkgedrag-onderzoeker Martine Groefsema (Radboud Universiteit). Hetzelfde geldt voor verjaardagen, kerstdiners en barbecues: stuk voor stuk gelegenheden waar kinderen leren dat drinken normaal is.
Gevolg is dat kinderen al vanaf 5 jaar weten dat je van alcohol dronken wordt, blijkt uit een overzichtsstudie van Voogt en collega’s. Tijdens een later experiment ontdekte Voogt dat kinderen tussen hun 4de en 8ste levensjaar steeds beter leren begrijpen bij welke situaties een biertje of wijntje hoort.
Logisch dus, dat veel jongeren al vroeg experimenteren met drank. Geef daarom van meet af aan het goede voorbeeld, adviseert Voogt aan jonge ouders. ‘En ga er al voor het 13de levensjaar het gesprek over aan, want rond die leeftijd beginnen sommigen al met drinken.’ Dat gesprek wordt daarna lastiger: pubers luisteren nou eenmaal minder goed naar hun ouders.
‘Als kinderen voor hun 15de drinken, is de kans groter dat ze op latere leeftijd afhankelijk worden van alcohol.’ Het beste medicijn volgens Voogt: duidelijke regels. ‘Dat streng zijn averechts werkt, is een misvatting.’ Kinderen wier ouders een lossere houding tegenover alcoholgebruik hebben, drinken meer én zijn vaker dronken, concludeerden Britse wetenschappers nadat ze 29 onderzoeken onder de loep hadden genomen.
Ga daarnaast het gesprek aan over de gevaren van alcohol, benadrukt Voogt. En: houd drank buiten hun bereik. ‘Dus niet in de vitrinekast, maar achter een gesloten deur.’ Ook monitoring is belangrijk: zicht houden op wat het kind doet, met wie ze omgaan en hoe het op school gaat. ‘Zo weet het kind dat op hen gelet wordt.’
En de minimumleeftijd, kan die verder omhoog, naar 21 jaar bijvoorbeeld? Dat zou kunnen, zegt Wiers. ‘Dan schuift die sociale norm misschien wel naar 18. Zo’n verschuiving zagen we ook bij de vorige leeftijdverhoging. Maar ik vraag me af of dit realistisch is in Nederland.’
En dan is er nog de donderdag- of vrijdagmiddagborrel met collega’s. Daar vloeit vaak veel alcohol: op menig kantoor is de koelkast zelfs met bier en wijn uitgerust.
Ook op andere plekken waar mensen samenkomen – denk aan sportkantines, studentenverenigingen en uitgaansgelegenheden – is alcohol nog altijd de norm. Omdat drankgebruik van anderen ons eigen gedrag beïnvloedt, houdt die norm zichzelf in stand, vertelt gedragswetenschapper Groefsema. ‘We willen graag samen hetzelfde doen. Iemand die vraagt wie er nog een wijntje wil, bestelt zelf vaak ook geen wijn als niemand ja zegt.’
Dat kopieergedrag blijkt ook uit een van haar eigen experimenten. Daarvoor namen 153 studenten één voor één plaats in een laboratorium annex bruin café, samen met een acteur. Tikte de acteur meerdere biertjes achterover, dan probeerden de nietsvermoedende deelnemers zijn tempo vaak bij te benen. Overredingskracht was volgens Groefsema niet nodig. ‘De acteur hoefde alleen maar te vragen: ‘Wil je nog wat drinken?’
Op bedrijfsborrels kunnen werkgevers deze vicieuze cirkel relatief gemakkelijk doorbreken, stelt hoogleraar Wiers: doe alcohol op borrels simpelweg in de ban. ‘Hier op de Universiteit van Amsterdam voeren we daar ook een discussie over. Het kan zonder meer. Op veel Amerikaanse en Australische universiteiten wordt bijvoorbeeld helemaal geen alcohol geschonken bij officiële gelegenheden.’
Een goed begin zou zijn om aan het begin van een feestje of borrel ‘expliciet te benoemen dat het oké is om niet te drinken’, aldus Groefsema. ‘Dan wordt de groepsdruk, die vaak onbenoemd blijft, mogelijk ietsje minder.’ Verantwoording afleggen voor niet-drinken is dan ook verleden tijd, hoopt ze.
Lichtpuntje van Wiers: hij ziet de norm al langzaam verschuiven. ‘Als er bijvoorbeeld ergens iets te vieren valt, schenkt men nu naast bubbels mét alcohol ook vaak een alcoholvrije variant. Dat was tien jaar geleden echt niet zo. Toen kon je als je geluk had een glaasje water krijgen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant