Na zestien jaar, 29 casts en verlenging op verlenging op verlenging speelt Soldaat van Oranje zondag voor de allerlaatste keer. Een natuurlijk eindpunt, zegt directeur Mark de Kruijk. ‘Je kunt uiteindelijk niet alle achttien miljoen Nederlanders naar de TheaterHangaar krijgen.’
schrijft voor de Volkskrant over theater, cabaret en media.
Het lijkt wel een eeuwigheid geleden: zaterdag 30 oktober 2010, de dag van de galapremière van Soldaat van Oranje – De Musical, in het bijzijn van onder anderen koningin Beatrix. Het was op meerdere fronten een waagstuk, deze nieuwe Nederlandse musical in een tot theater omgebouwde hangar op voormalig militair vliegveld Valkenburg in Katwijk. Soldaat van Oranje werd gebaseerd op het boek uit 1970 van de bekende verzetsstrijder Erik Hazelhoff Roelfzema. De regie kwam van toneelregisseur Theu Boermans.
De première was een succes en de pers was vanaf het begin enthousiast. Recensent Hein Janssen gaf in de Volkskrant vier sterren en schreef dat het genre musical was verrijkt ‘met een vorm van totaaltheater die ongekend is’. Janssen: ‘Soldaat van Oranje is spectaculair zonder pretparkkitsch te worden, en indrukwekkend in zijn technisch vernuft en vernieuwingsdrang.’
Het publiek bleek zeer nieuwsgierig naar deze vernieuwende theatervorm, waarbij elfhonderd mensen op een tribune werden geplaatst die op een enorme draaischijf stond. De tribune draaide zodoende 360 graden rond en leidde het publiek langs eindeloze decors van ontwerper Bernhard Hammer. Van een rij huizengevels aan het Leidse Rapenburg tot het strand van Scheveningen, en van het Londense onderkomen van de gevluchte koningin Wilhelmina tot een balzaal van de nazi’s.
Soldaat van Oranje leidde tot uitverkochte zalen en zou in zestien jaar record na record na record breken. In december 2013 werd het bezoekersrecord van The Phantom of the Opera al voorbijgestreefd en werd Soldaat uitgeroepen tot de bestbezochte voorstelling ooit in Nederland. En het einde was nog lang niet in zicht: keer op keer gingen er persberichten de deur uit die vermeldden dat de musical wéér werd verlengd.
Deze week nadert de musical de imponerende grens van vier miljoen bezoekers. Er zijn dan in totaal 3.967 voorstellingen gespeeld en 29 verschillende casts gepresenteerd. De hoofdrol van verzetsstrijder Erik, die als Engelandvaarder naar Londen vlucht en vanuit daar helpt om het spionagenetwerk Contact Holland op te zetten, werd door 31 acteurs vertolkt. De prestigieuze rol van koningin Wilhelmina werd door 21 actrices gespeeld, onder wie Catherine ten Bruggencate, Anne Wil Blankers en Henriëtte Tol.
Toch komt er nu echt een einde aan de succesvolste voorstelling uit de Nederlandse theatergeschiedenis. Op zondagmiddag 12 juli wordt de allerlaatste voorstelling gespeeld en klinkt voor het laatst het beroemde slotlied Als wij niets doen. De TheaterHangaar sluit dan zijn deuren, de veelal gehuurde historische decorstukken gaan terug naar hun eigenaren. Zo wordt het authentieke Dakota-transportvliegtuig, die het publiek aan het slot van de musical in de openlucht ziet taxiën op de landingsbaan, deze zomer teruggebracht naar het luchtvaartmuseum Aviodrome in Lelystad.
En nee, er komt echt geen verlenging meer, zo bezweert Mark de Kruijk, de directeur van Soldaat van Oranje, in een telefonische toelichting. ‘Vooropgesteld: het is een cadeau dat we al zo lang mogen bestaan. Maar we zagen de kaartverkoop de laatste jaren teruglopen. 2024 en 2025 hebben we met een verlies op de balans moeten afsluiten. Veel producenten zouden nog steeds jaloers kijken naar onze verkoopcijfers, hoor. Ook die van 2025. Maar we hebben gewoon een dure productie, dus we moeten echt veel kaarten verkopen om uit de kosten te komen.
‘Daarom hebben we in januari dit besluit genomen. De simpele reden is dat het reservoir van potentieel publiek op begon te raken. Je komt met een productie gewoon op een natuurlijk eindpunt uit. Je kunt uiteindelijk niet alle achttien miljoen Nederlanders naar de TheaterHangaar krijgen. Al was het maar omdat de voorstelling een leeftijdsadvies van 12 plus heeft.’
In september 2024 werd gepoogd om de kaartverkoop aan te jagen door een ‘vernieuwde’ versie van Soldaat van Oranje in première te laten gaan. Hierin zaten technische vernieuwingen in het decor en de projecties, het script kreeg historische nuances mee en er waren twee nieuwe liedjes van componist Tom Harriman.
De Kruijk: ‘De verwachting was: als je met een vernieuwde versie komt, zal een deel van het publiek dat in de eerste jaren is geweest opnieuw langs willen komen. Alleen bleef het verhaal natuurlijk wel hetzelfde. Dus mensen gingen niet heel erg aan elkaar doorvertellen: ‘Daar moet je opnieuw heen.’ Waardoor dat herhaalbezoek niet echt werd aangewakkerd. Het heeft in eerste instantie wel even iets gedaan, maar we kwamen niet op stabiele, hogere verkoopcijfers terecht.’
In diezelfde maand in 2024 kwam er een stevige concurrent bij met 40-45, door het Belgische entertainmentbedrijf Studio 100 van producent Gert Verhulst. Die musical ging in première in een fonkelnieuw theater in Barneveld, nu met acht rondrijdende tribunes als bijzondere opzet. De musical speelt nog steeds en heeft inmiddels zevenhonderdduizend bezoekers getrokken.
De Kruijk: ‘We hebben al zestien jaar te maken met andere interessante musicals, want de markt zit vol met hoge kwaliteit. Maar als een verhaal, zoals dat van 40-45, óók over de Tweede Wereldoorlog gaat, dan denkt een deel van de mensen: hé, dat is nieuw, daar ga ik naartoe. Dus 40-45 heeft wel enig effect gehad op het publiek van Soldaat van Oranje, al is het ook niet zo dat we weggeconcurreerd zijn.’
Ondanks het naderende einde overheerst bij De Kruijk en zijn collega’s een positieve stemming. ‘Door in januari af te kondigen dat we gingen stoppen, is er een run op de kaarten ontstaan en was de hele slotreeks in no time uitverkocht. Hierdoor konden we met opgeheven hoofd richting de finale gaan.
‘Ik zou het een treurige boel vinden als wij met kortingsacties zouden moeten beginnen, of andere grappen om de stoelen vol te krijgen. We verdienen het gewoon dat deze slotfase het hoogtepunt is.
‘Bij de medewerkers van Soldaat tref ik momenteel een raar dubbel gevoel aan. We zijn euforisch omdat we nu elke keer voor een volle zaal spelen, met extreem enthousiast publiek dat gelukkig is om erbij kunnen zijn. Aan de andere kant is het besef dat het eindigt ook echt aanwezig. Dus het is een lach en een traan.’
De castleden van Soldaat van Oranje zijn in zestien jaar vaak gewisseld (zie kader). Maar achter de schermen zitten juist veel medewerkers die de productie jarenlang trouw bleven, op afdelingen als kleding, orkest en techniek.
Sommige crewleden werken er al sinds de allereerste try-outs in 2010, zoals Mindy Broek, die als hoofd kap en grime de kapsels en make-up van de personages verzorgt. ‘Ik was in 2010 net afgestudeerd aan een Amsterdamse grimeursopleiding en Soldaat van Oranje was mijn eerste baan. Ik maakte de hele ontwikkeling mee: in het begin waren we alles aan het onderzoeken en opzetten, gaandeweg kwam het besef dat we een heel mooie, succesvolle voorstelling maakten’, zegt Broek.
‘In 2012 werd ik hoofd van de afdeling kap en grime. Dat ben ik tot dit jaar gebleven. De laatste jaren ben ik wel parttime gaan werken, zodat ik in nieuwe losse klussen mijn creativiteit kwijt kon. Ik had zo voor mijn gevoel het beste van twee werelden.’
Broek is niet alleen voorafgaand aan de voorstellingen actief; tijdens de voorstelling is ze ook heel druk. Samen met twee collega’s duikt ze steeds op op de verschillende sets, uiteraard buiten het zicht van het publiek. ‘Er zitten veel haastverkledingen in de musical. Sommige personages dragen wel vijf verschillende pruiken. Ook brengen we tijdens de voorstelling verschillende bloedeffecten aan, die verwondingen nabootsen.
‘Zelf vind ik het personage van Ada heel interessant, omdat zij in haar verhaallijn veel ontwikkeling doormaakt. Ada begint als een vrolijke student, maar wordt de vriendin van de SS’er Anton. Ze wordt steeds afhankelijker. In het slot wordt zij in een schrijnende scène voor ‘moffenhoer’ uitgemaakt en wordt ze kaalgeschoren. Met kap en grime kan ik daar veel aan bijdragen.’
Toen Broek begin dit jaar hoorde van het einde van Soldaat, was dat aanvankelijk wel een schok. ‘Maar al snel dacht ik: het is ook goed zo. Het was zo comfortabel voor me geworden, ik noemde het ook wel een soort gouden kooi. Nu ga ik andere projecten doen. Dit najaar doe ik kap en grime voor de musical Cabaret in het DeLaMar Theater. Daar kan ik wat make-up betreft iets extremer te werk gaan, dat is heel leuk. Dus de wereld vergaat niet als Soldaat stopt, maar het was wel even slikken.’
Broek vertelt over haar ervaringen aan de telefoon vanuit de Soldaat van Oranje-castbus, die de acteurs dagelijks van Amsterdam naar Katwijk vervoert. ‘Dat is iets van de laatste weken, ik vind het leuk om met de castbus vanuit Amsterdam mee te rijden naar Katwijk, om allerlei gesprekken te voeren met de cast en de crew, en alles samen te beleven. Sinds dit weekend voelen we dat er iets groots gaat gebeuren.
‘Ik kan er nog niet helemaal bij dat het straks helemaal weg is. Die TheaterHangaar is mijn tweede thuis geworden. Ik heb zo mijn eigen ruimte en mijn plekjes. En de collega’s zijn absoluut een soort familie geworden. Ik heb er zo veel connecties opgedaan, zo veel vrienden aan overgehouden. Die neem ik allemaal mee. Je vormt samen een soort gekke gemeenschap daar. We noemen het ook ‘het soldatendorp’, en dat is het ook echt.’
In zestien jaar hebben meer dan tweehonderd acteurs meegespeeld in Soldaat van Oranje. Onder hen bevinden zich enkele opvallende namen, die inmiddels bekend zijn van andere werkzaamheden. Zo speelde Christine de Boer, de helft van het muzikale cabaretduo Yentl en de Boer, in de periode 2011-2013 de rol van Ada, de vriendin van SS’er Anton die als secretaresse voor de nazi’s gaat werken.
Merel Baldé, bekend als popzangeres Merol, vertolkte in 2015 de rol van verzetsstrijder Charlotte, de grote liefde van Erik die wordt opgepakt en eindigt in kamp Buchenwald.
Acteur en zanger Maarten Heijmans speelde in 2013 de rol van Anton, voordat hij landelijk doorbrak met zijn rol van Ramses Shaffy. Koninklijk adjudant François van ’t Sant is door een eindeloze rij acteurs gespeeld, onder wie voor een korte periode Huub Stapel, Mark Rietman en Kees Hulst (alle drie in 2014).
De rol van koningin Wilhelmina is gespeeld door 21 vooraanstaande actrices. Onder hen Marisa van Eyle (2012-2013), Jacqueline Blom (2013-2014) en Olga Zuiderhoek (2014-2015).
De 29ste en laatste cast, die in februari aantrad, wordt aangevoerd door Buddy Vedder (als Erik), Milan van Waardenburg (als Anton) en Lone van Roosendaal als de koningin.
In de slotvoorstelling van zondagmiddag is de rol van koningin Wilhelmina echter voor Henriëtte Tol, die deze sinds 2016 met grote regelmaat heeft gespeeld.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant