Iran sluit een hoofdstuk af met de begrafenis van ayatollah Ali Khamenei. Maar wat volgt is onduidelijk. Zijn zoon en opvolger Mojtaba is sinds zijn aantreden niet in het openbaar verschenen. Voor Iraniërs verandert er weinig. "Van een politieke koerswijziging is geen sprake."
Na een processie langs meerdere steden in Iran en Irak is het lichaam van de voormalige ayatollah Khamenei donderdag begraven in Mashhad, in het noordoosten van Iran.
Een open vrachtwagen bracht zijn lichaam naar het mausoleum van de Imam Reza. Dat mausoleum is een van de heiligste plekken voor sjiieten. Een massa Iraniërs rouwde met vlaggen en posters om de ayatollah die 36 jaar aan de macht was.
Tijdens de plechtigheid speurde iedereen eigenlijk naar één man: Mojtaba Khamenei, de zoon en opvolger van Ali. Maar Mojtaba kwam niet opdagen. Begin deze maand was hij ook al niet aanwezig bij de begrafenis van zijn vrouw.
Mojtaba raakte vermoedelijk zwaargewond tijdens de eerste dag van de Amerikaans-Israëlische aanvallen op Iran in februari. Zijn vader Ali, maar ook zijn moeder en vrouw kwamen daarbij om. Toch werd Mojtaba in maart aangesteld als nieuwe hoogste leider.
"Een hoogste leider heeft zichtbaarheid nodig om zijn gezag te laten gelden", zegt Babak Rezaeedaryakenari. Hij is universitair hoofddocent aan de Universiteit Leiden. "Dat geldt zeker na een oorlog en tijdens een opvolgingscrisis."
Volgens Rezaeedaryakenari circuleren er zelfs geruchten over Mojtaba's mogelijke dood. Die zijn onbevestigd en vermoedelijk onjuist. "Maar ze zijn wel politiek schadelijk." Toch concludeert de Iran-onderzoeker niet dat Mojtaba is uitgespeeld. "Waarschijnlijk is hij van belang achter de schermen, via schriftelijke verklaringen en tussenpersonen."
Ook Ladan Rahbari zegt Mojtaba niet te snel af te schrijven. Zij is politiek socioloog aan de Universiteit van Amsterdam. Het valt haar op dat zijn beeltenis erg aanwezig is tijdens publieke bijeenkomsten. "Hij wordt verre van doodgezwegen."
In elk geval is duidelijk dat Iran een rommelige politieke periode ingaat. Verschillende partijen vullen het vacuüm dat is vrijgekomen na de dood van Ali en de afwezigheid van Mojtaba.
"De Revolutionaire Garde (IRGC) is daar een van, maar het gaat ook om de veiligheidsdiensten, rechters, het parlement en de regering", zegt Rahbari. Ze wijst erop dat Iran complexer is dan mensen soms denken. "De hoogste leider is geen allesoverheersende figuur waarmee het regime staat of valt."
Daar heeft ook de Amerikaanse president Donald Trump zich op verkeken. Hij kondigde regimeverandering aan bij de start van de oorlog tegen Iran, maar dat gebeurde niet.
Vooral de IRGC profiteert van de huidige onduidelijkheid. De Garde werd de afgelopen jaren al machtiger en dat proces is volgens experts nu versneld. Zo speelt parlementsvoorzitter Mohammad Bagher Ghalibaf, een oud-commandant van de garde, een prominente rol in de onderhandelingen met de VS.
Het gezag van president Masoud Pezeshkian is sinds de start van de oorlog juist verder verminderd. Hij won in 2024 als gematigde kandidaat de verkiezingen. "Maar hij neemt geen beslissingen over oorlog of nationale veiligheid", zegt Rezaeedaryakenari. Pezeshkian is een uithangbord richting het buitenland waarmee Iran pragmatisme wil uitstralen.
Het is niet zeker of de IRGC de nieuwe macht weet vast te houden. Veel hangt af van het lot van ayatollah Mojtaba Khamenei, áls die überhaupt weer opduikt. De experts durven geen voorspelling te doen over zijn ideologie. "Er hing altijd mysterie rond hem. Niemand weet wat voor persoon hij is", zegt Rahbari.
Voor de Iraanse bevolking biedt het allemaal weinig hoop. In januari gingen mensen de straat op tegen het regime. Volgens een mensenrechtenorganisatie werden meer dan zesduizend van hen gedood door de veiligheidsdiensten. Mogelijk zijn het er nog meer.
"Hoe zouden ze nu beter af kunnen zijn?", zegt Rahbari retorisch. "Er is geen politieke verandering gekomen na de protesten. De staat heeft de controle weer in handen. En er zijn helemaal geen vooruitzichten op economisch of maatschappelijk vlak."
Op de langere termijn zou een bescheiden lichtpunt kunnen zijn dat Iran zich minder ideologisch en wat meer economisch of pragmatisch gaat opstellen. Dat zou kunnen leiden tot minder repressie. Volgens Rahbari heeft het land wel lessen geleerd, bijvoorbeeld dat het zijn voordeel kan halen uit de controle van de Straat van Hormuz.
Maar vooral op korte termijn ziet het er niet goed uit. Rezaeedaryakenari vreest voor een toename van repressie. "Een verzwakt autoritair regime wordt niet automatisch democratischer", zegt hij. "Het kan eerst harder optreden voordat er verbetering volgt."
Source: Nu.nl algemeen