Met zijn plan om Albanië te transformeren met architectuur, zoals door de bouw van een luxeresort in natuurgebied, haalt premier Edi Rama zich de woede van het volk op zijn hals. Ook Nederlandse architectenbureau worden nu op de korrel genomen.
schrijft voor de Volkskrant over architectuur, landschapsontwerp en stedenbouw.
‘Het zal een geschenk zijn van Albanië aan Europa’, zei minister-president Edi Rama in een interview met de Britse krant The Observer, over het plan van Ivanka Trump en haar partner Jared Kushner om het ongerepte eiland Sazan voor de kust te ontwikkelen tot een luxeresort met tienduizend hotelkamers.
Het artikel verscheen op 22 mei, een dag voordat in het kustdorp Zvërnec protesten tegen het plan losbarstten, die overwaaiden naar de hoofdstad Tirana. Daar wordt sindsdien massaal gedemonstreerd. Niet alleen door natuurbeschermers die vrezen dat beschermde soorten als de flamingo verdwijnen; het verzet richt zich tegen de bouwcultuur in het algemeen, en het politieke systeem daarachter.
‘Albanië wordt gezien als een paradijs voor architecten om te experimenteren, een speeltuin, zoals Rotterdam dat vroeger was’, zei Elian Stefa, een architect en curator uit Tirana, tegen The Architect’s Newspaper. ‘Maar sluiten al deze experimenten wel aan bij de wensen van het volk? Velen hebben het gevoel dat de identiteit van de hoofdstad verandert zonder hun toestemming.’
Ook gerenommeerde Nederlandse bureaus bouwen veel in Albanië, zoals OMA (bekend van onder meer de Kunsthal in Rotterdam en het hoofdkantoor van de Chinese staatstelevisie) en MVRDV (onder andere de Markthal en het Depot van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam). Ze behoren tot de ‘Arch Army’ (het architectenleger), zoals Rama de buitenlandse toparchitecten noemt die hij om zich heen heeft verzameld om het land te transformeren, met als doel toetreding tot de EU.
Als burgemeester van Tirana (2000-2011) liet de socialistische Rama, van huis uit kunstenaar, grijze gebouwen uit het communistische tijdperk overschilderen en organiseerde hij internationale ontwerpprijsvragen. Als minister-president (sinds 2013) pakte hij door met projecten als de verbouwing van de piramide van dictator Enver Hoxha tot een multifunctioneel complex voor jongeren, door MVRDV. Het Rotterdamse bureau ontwierp ook het Skanderbeg-gebouw, dat het hoofd van de nationale held Gjergj Kastrioti voorstelt. Al zien sommigen er het hoofd van Rama zelf in.
Sinds kort richt de woede zich ook op dit architectenleger. Aanleiding is het boek The Albanian Files, een pil van achthonderd pagina’s met projecten door zestig buitenlandse bureaus, onder redactie van de Nederlandse Anneke Abhelakh. Vooral de bijdrage van Reinier de Graaf, partner bij OMA, maakt veel los. Hij schreef een open brief aan Rama waarin hij oppert om geen verkiezingen meer te houden, zodat de ‘verlichte architectuurpatroon’ als premier voor het leven kan aanblijven, ‘misschien zelfs als koning’. De brief, door de Tirana Times gepubliceerd, was ironisch bedoeld, maar is door sommigen letterlijk geïnterpreteerd – en olie op het vuur van Rama’s opponenten, die zijn aftreden eisen.
‘Dit komt niet uit het niets’, zegt de Albanese, in Nederland gevestigde architect Dorina Pllumbi. ‘Lovende verhalen in de buitenlandse pers over projecten die ster-architecten hier bouwen, hebben tot nog toe kritische stemmen doen verstommen.’
‘Wat er nu in Tirana gebeurt, is dat burgers zich organiseren en van zich laten horen’, vult haar collega Klodiana Millona aan. De architecten liepen de afgelopen dagen mee met de demonstraties. Een groep demonstranten had een betonnen verjaardagstaart bij zich voor Rama, die zaterdag 62 werd.
Pllumbi en Millona zien dat The Albanian Files veel opgekropte woede losmaakt. Over het feit dat buitenlandse architecten alle kansen krijgen om te bouwen, terwijl Albanese bureaus behandeld worden als ‘lokale fixers’. Over natuur die verdwijnt en het Nationaal Theater dat – terwijl er nog activisten in zaten – is weggebulldozerd om plaats te maken voor een nieuw theater met toren naar ontwerp van het Deense bureau BIG. Over torens waarin veel appartementen leegstaan, terwijl de gemiddelde huurprijs in Tirana stijgt en bestaande gezinswoningen worden gesloopt.
Het roept vragen op over de financiële stromen achter bouwprojecten. Verschillende internationale rapporten hebben de Albanese bouwsector aangeduid als een brandhaard van corruptie en witwassen. Spak, de speciaal aanklager voor corruptie in Albanië, onderzoekt de gang van zaken rond de projecten van Trumps schoonzoon Kushner.
Het boek toont dat Rama nauw betrokken is bij het aanstellen van architecten voor projecten. De Chileense sterarchitect Alejandro Aravena schrijft dat hij een appje kreeg van een collega, ‘of ze mijn nummer mocht delen met de minister-president van Albanië’.
‘Ik zei: natuurlijk. Vijf minuten later werd ik gecontacteerd door de MP of ik naar Tirana kon komen om te praten over een mogelijk project.’ Hij won de besloten competitie voor een 300 meter hoge wolkenkrabber die in de hoofdstad zal verrijzen.
Winy Maas van MVRDV prijst ‘Albaniës openheid voor nieuwe ideeën en bereidheid tot het nemen van risico’s’. ‘De overtuiging van premier Edi Rama dat architectuur een essentieel onderdeel vormt van de toekomst van het land, zet de toon. De manier waarop projecten worden aangepakt, getuigt van een verfrissende directheid’, aldus Maas.
Op 4 juni, de dag van de boekpresentatie, gaf Rama een interview aan CNN naar aanleiding van de protesten tegen de plannen voor het eiland Sazan. Hij zei dat het project voor het resort zou aantonen hoe natuur en bouwen hand in hand kunnen gaan en hield The Albanian Files voor de camera. ‘Dít is het bewijs dat het goed wordt’, zei hij. In het boek staan verschillende vakantieresorts, waaronder een complex in de kustplaats Drymades met mediterraan-witte appartementsgebouwen, ontworpen door het Rotterdamse bureau Cityförster.
Redacteur Abhelakh is verrast door alle commotie. ‘Toen ik aan het boek begon, dacht ik dat ik een periode documenteerde. Inmiddels zie ik dat documentatie zelf onderdeel kan worden van de geschiedenis die zij vastlegt. Wat deze discussie laat zien, is dat er behoefte is aan meer transparantie over hoe deze ontwikkeling tot stand is gekomen.’
Ze vindt het ‘veelzeggend’ dat hetzelfde boek door Rama aan de Franse president Macron is gegeven als beeld van transformatie, terwijl demonstranten het gebruiken als kritiek op zijn beleid. ‘Dat is geen tegenstelling, maar een teken dat deze geschiedenis nog niet vastligt.’
Belind Këlliçi, parlementslid voor de Democratische Partij, ziet het boek als bewijs van machtsmisbruik en ongeoorloofde bouwpraktijken. Hij wil dat er een onderzoek komt om te verifiëren hoe, volgens hem, buitenlandse architecten hebben geprofiteerd van grote publieke projecten in Albanië.
De Graaf gelooft dat Rama ‘met oprechte bedoelingen’ begon aan de grote verbouwing van Albanië en dat er goede projecten zijn gerealiseerd. Als voorbeeld noemt hij het woningbouwproject Mangalem 21 dat hij in Tirana bouwde, bestaande uit 1.200 (middenhuur)appartementen, verdeeld over bontgekleurde blokken rond groene pleintjes. Maar de laatste jaren ziet hij ‘een proces van machtsconcentratie’. ‘Aanvankelijk presenteerden wij plannen aan de gemeente, door een wetswijziging in 2024 rapporteren we nu aan de staatsdienst AZHT, die direct verantwoording aflegt aan de minister-president.’
Met zijn brief wilde hij de relatie tussen architectuur en macht bevragen; hij schrijft veel over dit onderwerp, waarbij ironie zijn handelsmerk is. ‘Ironie is een middel om kritisch te zijn zonder dat je automatisch nergens meer kunt werken of de boel laat klappen’, aldus De Graaf. Zijn bureau werkt momenteel aan het ontwerp voor de transformatie van het Selman Stërmasi-voetbalstadion in Tirana, waarbij twee torens aan het stadion worden toegevoegd.
Rama reageerde in de podcast Flasim op de controverse rond het boek. Hij zei dat ‘de tekst verkeerd is geïnterpreteerd en gebruikt als onderdeel van een ‘inquisitie’ tegen de publicatie’. En dat De Graafs brief juist laat zien dat er ruimte is voor kritiek.
Vanwege alle commotie heeft De Graaf vorige week een tweede brief geplaatst in de Tirana Times, waarin hij uitlegt dat zijn eerste brief satire betrof. Pllumbi en Millona hebben er geen boodschap aan. Millona: ‘In Albanië snappen we allang dat architectuur en macht met elkaar verbonden zijn.’
Source: Volkskrant