Marcia Luyten is journalist en columnist van de Volkskrant.
Het Openbaar Ministerie maakte bekend Tata Steel strafrechtelijk te vervolgen voor het jarenlang opzettelijk uitstoten van gevaarlijke stoffen. Diezelfde woensdag kondigde het OM strafrechtelijk onderzoek aan naar plasticfabrikant Sabic. Dat bedrijf loosde jarenlang zonder vergunning pfas in de Westerschelde.
Je meent in deze rechtszaken handhaving van de wet te zien. In feite bewijzen ze het tegendeel.
De wet wordt vaak niet gehandhaafd. Althans, niet voor wie topadvocaten en lobbyisten inhuurt en het Binnenhof kan bellen. Iedere Nederlander heet voor de wet gelijk te zijn. Artikel 1 van de Grondwet verbiedt discriminatie vanwege godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, handicap en seksuele gerichtheid. Over onderscheid tussen burgers met en zonder financieel, sociaal en politiek kapitaal zwijgt de moederwet.
Wie minder kapitaalkrachtig is of afhankelijk van de staat, ontmoet hardvochtige handhaving. In 2025 werd voor bijna een miljard euro aan verkeersboetes voor lichte overtredingen geïnd. Politici die jingles draaien over ‘rust in de portemonnee’ voor ‘de hardwerkende Nederlander’, hebben die boetes juist fors verhoogd. Van Nederlanders met problematische schulden is het CJIB na de Belastingdienst de grootste schuldeiser.
Neem als grootste tegenhanger van de multinational de bijstandsmoeder: zij is maximaal afhankelijk, maximaal zichtbaar (in overheidsdatabases) en minimaal bewapend. Hetzelfde geldt voor veel ouders in het toeslagenschandaal. De onderbuik van oud-minister Henk Kamp had, toen het om burgers ging, geen cijfers nodig om te straffen.
Bij grote bedrijven zijn decennia aan cijfers niet genoeg om te handhaven. Dan helpt de regering met toch vergunnen, met vrij laten duiken, en stelt ze het afdwingen van naleving uit. Voor Europese regels als de Nitraatrichtlijn (de verplichting watervervuiling door landbouw te beperken), de Habitatrichtlijn en de bescherming van Natura 2000-gebieden heeft Den Haag decennia uitzonderingen bedongen. Onze boeren mochten met politieke goedkeuring land, lucht en water blijven vervuilen.
Hetzelfde geldt voor de vleesindustrie. Dat grote vleesbedrijven als Vion mensen (arbeidsmigranten) uitbuiten en dieren aftuigen, is bekend. Er is het rapport-Roemer. En activisten tonen in geheime opnames dierenmishandeling – deze week nog het lijden van fokkonijnen. Er zijn tv-reportages, over een veearts die door de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit niet meer wordt ingehuurd omdat hij te kritisch is. En zo draait de bio-industrie op volle toeren. Want in Nederland is handhavingsdruk omgekeerd evenredig aan de macht van degene die onderwerp van handhaving is.
Aan die praktijken komt pas een eind als burgers naar de rechter gaan. Vier stichtingen deden aangifte van de giftige Sabic-lozingen. De strafzaak tegen Tata Steel volgt op een massa-aangifte van achthonderd omwonenden. De Raad van State legde de bouw stil totdat de stikstofregels werden nageleefd door een zaak van Mobilisation for the Environment. En Marjan Minnesma dwong met de wereldberoemde Klimaatzaak de staat de CO2-uitstoot te verminderen. Vier zaken waarin de staat had nagelaten zijn burgers tegen gevaarlijke vervuiling te beschermen.
Hoewel deze burgers niets anders vragen dan het handhaven van de wet, gaan staat en bedrijven tot aan het hoogste hof in beroep – en kan de vervuiling weer jarenlang verder gaan. Dan kakelen populisten dat de rechter op de stoel van de politiek zit. En politici willen minder mogelijkheden voor maatschappelijke organisaties om naar de rechter te stappen.
Nederland tekende in 2000 de Europese Kaderrichtlijn Water: al ons water moest in 2015 voldoende schoon zijn. Nederland schreef ook aan deze richtlijn mee, stemde ervóór, en zette haar om in eigen wetgeving. Vervolgens zijn, net als bij stikstof, deadlines telkens uitgesteld. Begin dit jaar waarschuwde de Algemene Rekenkamer dat we de Europese doelen voor waterkwaliteit niet gaat halen. Nergens in de EU is de waterkwaliteit slechter. Maar de minister weet niet eens weet wat de industrie loost. Veel lozingsvergunningen gelden voor eeuwig.
Wie wil weten hoe dit afloopt, hoeft niets te voorspellen.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
[Hier de tekst overheen typen of plaatsen]
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant